Năm nay đã gần 80 tuổi nhưng đôi bàn tay của bà Nguyễn Thị Bàng (thôn Yên Lạc, xã Xuân Lộc, Hà Tĩnh) vẫn thoăn thoắt với những tàu lá tơi, lá cọ. Công việc chằm áo tơi đã đồng hành cùng bà hơn 60 năm qua. Hiện tại, trong thôn, bà Bàng được mệnh danh là “lão làng may áo lá”.
“Từ lúc 12 tuổi, tôi bắt đầu đan những chiếc lá đầu tiên. Ngày ấy, trong làng hầu hết nhà nào cũng đều chằm áo tơi để bán. Từ đó đến tận bây giờ, nghề này cũng theo tôi và trở thành nguồn thu nhập cho gia đình. Tôi vẫn thường nói rằng đây là nghề “xỏ lá”, bà Bàng cười nói.
Trước đây, thôn Yên Lạc có khoảng 120 hộ gia đình làm nghề chằm áo tơi. Tuy nhiên, do sự cải tiến từ các loại áo chống nắng, áo điều hòa, dụng cụ che mưa, che nắng… nên áo tơi không còn chiếm được ưu thế trên thị trường. Vì vậy, hiện chỉ còn khoảng 25 hộ theo nghề, trong đó, chủ yếu là những người lớn tuổi.
Để có một chiếc áo tơi bền đẹp, các công đoạn đòi hỏi phải có sự trau chuốt, tỉ mẩn, từ khâu chuẩn bị nguyên liệu đến đan lát. Các nguyên liệu gồm lá cọ, lá tơi, mây, triềng… được hái vào độ già nhất, phơi sương để tạo sự dẻo dai, bền bỉ. Đôi bàn tay thô ráp, trần trụi, những nếp nhăn như bụi thời gian đã thổi hồn qua từng đường kim. Sự khéo léo và kinh nghiệm của những bàn tay “lão làng” chính là linh hồn để đan thành chiếc áo tơi đẹp mắt.
“Ngày mới lớn, được sự hướng dẫn của cha mẹ nên tôi đã biết cách để chằm nên áo tơi hoàn chỉnh. Những chiếc áo tơi tuy đơn giản như thế này nhưng đã nuôi các con tôi lớn, học đại học và đi lập nghiệp. Giờ các con có thể tự kiếm tiền rồi, tôi vẫn theo nghề này để trang trải cuộc sống hai vợ chồng già", bà Đặng Thị Đức (thôn Yên Lạc, xã Xuân Lộc, Hà Tĩnh) tâm sự.
Nghề chằm tơi không cần đầu tư các thiết bị máy móc, không cần nguồn vốn lớn, hơn nữa lại có thể dễ thực hiện tại nhà. Chính yếu tố đó khiến nghề này phù hợp với đối tượng lao động từ trung niên, nhất là thế hệ người cao tuổi.
“Chằm áo tơi có thể tranh thủ những lúc nông nhàn, rảnh rỗi. Có thể tranh thủ lúc buổi trưa hoặc buổi tối. Đến mùa gặt lúa thì tạm dừng lại. Mùa màng xong xuôi, chúng tôi lại tiếp tục đan. Những sản phẩm của chúng tôi được các công ty phía Bắc thu mua với giá ổn định”, bà Đức bày tỏ.
Mỗi chiếc áo tơi có giá dao động từ 80 – 100 nghìn đồng tuỳ loại. Mỗi ngày, một người có thể đan từ 3-4 chiếc. Dù không phải là sản phẩm có giá trị kinh tế cao, nhưng các cụ lớn tuổi đều có thể làm và thu nhập từ 10 triệu đồng/tháng. Đây là mức thu nhập khá ở độ tuổi này.
Nghề chằm áo tơi vẫn đang được duy trì như một nguồn thu nhập thời vụ cho nhiều hộ dân, đặc biệt từ tháng 2 đến tháng 6 âm lịch - thời điểm nguyên liệu lá cọ đạt chất lượng tốt nhất để sản xuất.
Vì nhiều lý do nên thế hệ trẻ trong làng ngày càng không mặn mà với nghề chằm áo tơi. “Ngoài tăng thu nhập, tôi còn hướng dẫn cho con cháu, lớp người trẻ trong làng sau này lưu truyền cho đời sau. Nghề này là hồn cốt, là giá trị văn hóa của ông cha để lại không thể để mất", bà Nguyễn Thị Bàng (thôn Yên Lạc, xã Xuân Lộc, Hà Tĩnh) bày tỏ.
Ông Nguyễn Văn Thị - Trưởng thôn Yên Lạc, xã Xuân Lộc cho biết: "Đây là nghề truyền thống được truyền lại từ các đời ông cha ngày trước. Hiện trong thôn chủ yếu còn các cụ lớn tuổi duy trì công việc chằm áo tơi.
Chúng tôi mong muốn được các đơn vị, cấp trên quan tâm để nâng cao giá trị, có đầu ra ổn định cho sản phẩm. Từ đó, các hộ gia đình trong làng mới có thể gắn bó, duy trì nghề chằm áo tơi vừa để tìm kiếm nguồn thu nhập, vừa lưu truyền giá trị văn hóa mai sau”.
