Xuất hiện "ốc đảo" dưới một mái nhà
Trong xã hội nông nghiệp truyền thống, gia đình Việt Nam mang đặc trưng nổi bật là thiết chế gia đình mở rộng, với "tam đại đồng đường" hay "tứ đại đồng đường" cùng chung sống đầm ấm dưới một mái nhà. Các thành viên gắn kết với nhau bằng tình yêu thương, sự chở che và tính tôn ti trật tự chặt chẽ qua các hệ giá trị cốt lõi: "Gia đạo" (đạo đức, hiếu thảo), "Gia phong" (nếp nhà, thói quen tốt) và "Gia lễ" (cung cách ứng xử, nghi thức). Trục quan hệ bền vững gia đình - làng xã - Tổ quốc đã trở thành hạt nhân tạo nên sức mạnh nội sinh của dân tộc Việt Nam qua hàng ngàn năm lịch sử.
Tuy nhiên, quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và hội nhập quốc tế đã làm thay đổi mạnh mẽ cấu trúc gia đình. Theo công bố của Tổng cục Thống kê, tính đến năm 2024, trong hơn 28,1 triệu hộ gia đình trên cả nước, có 62,6% là hộ có quy mô từ 2 đến 4 người (tương đương quy mô gia đình hạt nhân), trong khi hộ có từ 5 người trở lên (đặc trưng của gia đình nhiều thế hệ) chiếm 25,3%, tỷ lệ hộ chỉ có 1 người đạt 12,1% (tương đương hộ độc thân) [1].
Sự chuyển dịch này mang lại nhiều điểm sáng tích cực. Quy mô nhỏ gọn giúp gia đình thích ứng tốt hơn với nhịp sống đô thị. Tính dân chủ, sự tôn trọng tự do và lợi ích cá nhân được đề cao hơn. Đặc biệt, sự bình đẳng giới được cải thiện rõ rệt khi người phụ nữ độc lập hơn về kinh tế, được giải phóng khỏi những chuẩn mực, tập tục lạc hậu và "trọng nam khinh nữ" của xã hội cũ.
Thế nhưng, vòng xoáy của kinh tế thị trường và công nghệ hiện đại cũng đang tạo ra những rạn nứt đáng lo ngại. Tính đến năm 2026, với tỷ lệ cá nhân sử dụng internet đạt mốc 84,15% dân số, Việt Nam là một trong những quốc gia có tỉ lệ kết nối cao [2]. Công nghệ giúp con người xích lại gần nhau qua không gian mạng, nhưng lại đẩy họ ra xa nhau trong đời thực. Hình ảnh quen thuộc trong nhiều phòng khách hiện nay là cha mẹ, con cái ngồi cạnh nhau nhưng không gian vắng bặt tiếng trò chuyện. Thay vào đó, mỗi người cắm cúi vào một thiết bị thông minh để theo đuổi những bộ phim, tin tức hay mạng xã hội riêng biệt. Khoảng cách không gian và sự thiếu hụt giao tiếp đang biến ngôi nhà thành nơi tập hợp của những "ốc đảo" cô đơn, khiến giới chuyên môn gọi mạng xã hội là "mạng cô độc".
Những rạn nứt từ thế giới ảo và góc khuất của sự bận rộn
Không dừng lại ở sự xa cách, sự phát triển của công nghệ và mạng xã hội đang liên đới trực tiếp đến sự bền vững của hôn nhân. Dữ liệu từ Cuộc điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ năm 2024 cho thấy, cả nước hiện có hơn 2,22 triệu người từ 15 tuổi trở lên đang trong tình trạng ly hôn hoặc ly thân, trong đó nữ giới chiếm đa số với hơn 1,26 triệu người [3]. Những tin nhắn, hình ảnh trên các nền tảng trực tuyến vô tình "tiếp tay" cho sự phản bội, khiến không ít tổ ấm đứng bên bờ vực đổ vỡ.
Bên cạnh đó, việc tiếp xúc quá dễ dàng với các văn hóa phẩm lệch chuẩn trên không gian mạng cũng làm ảnh hưởng tiêu cực đến đạo đức gia đình. Sự bùng nổ của lối sống thực dụng, quan niệm thoáng về tình dục cộng với sự thiếu hụt kiến thức toàn diện về sức khỏe sinh sản đã dẫn đến những con số đáng báo động. Theo tổ chức DKT International tại Việt Nam, mỗi năm, nước ta ghi nhận gần 300.000 ca nạo hút thai và chủ yếu tập trung ở lứa tuổi vị thành niên từ 15 - 19 tuổi [4].
Khi cha mẹ bị cuốn vào vòng xoáy mưu sinh và các mối quan hệ xã hội, đối tượng chịu thiệt thòi nhất chính là người già và trẻ nhỏ. Khác với gia đình truyền thống nơi trẻ em được uốn nắn nhân cách từ sớm bởi sự quan tâm của ông bà, cha mẹ, nhiều bậc phụ huynh hiện đại gần như phó mặc việc giáo dục con cái cho nhà trường. Hậu quả là nhiều trẻ vị thành niên cảm thấy bơ vơ trong đời sống tinh thần, sa đà vào thế giới ảo, game bạo lực, dẫn đến tình trạng phạm tội hoặc trở thành nạn nhân của các vụ xâm hại tình dục.
Đối với người cao tuổi, dù có câu ngạn ngữ "trẻ cậy cha, già cậy con", nhưng thực tế hiện nay lại đặt ra nhiều trăn trở khi cấu trúc gia đình đang có sự biến đổi sâu sắc. Theo số liệu thống kê như đã nói trên, năm 2024, cả nước có hơn 3,41 triệu hộ gia đình chỉ có 1 người sinh sống (hộ độc thân), chiếm khoảng 12,1% tổng số hộ; đáng chú ý là có tới hơn một nửa trong số đó (hơn 1,76 triệu hộ) nằm ở khu vực nông thôn [5]. Việc sống đơn độc một mình cộng với khoảng trống tình cảm khi con cái thiếu thời gian quan tâm, lắng nghe khiến nhiều người già rơi vào cảnh cô đơn, lạnh lẽo ngay trong chính ngôi nhà của mình.
"Lọc cặn, giữ trong", kiến tạo văn hóa gia đình thời kỳ mới
Đứng trước sự biến đổi mãnh liệt của đời sống xã hội hiện đại, việc tìm ra lời giải để dung hòa giữa truyền thống và hiện đại là yêu cầu cấp thiết. Sự biến đổi của gia đình Việt Nam không hoàn toàn là tiêu cực, nó là một quá trình tất yếu để thích ứng với xã hội mới. Tuy nhiên, để không đánh mất bản sắc, chúng ta cần "lọc cặn, giữ trong". Điều đó có nghĩa, cần kiên quyết loại bỏ những tập tục phong kiến lạc hậu như thói gia trưởng, độc đoán, áp đặt con cái hay sự bất bình đẳng giới.
Đồng thời, tiếp thu một cách có chọn lọc những giá trị nhân văn của thời đại mới như dân chủ, bình đẳng và tôn trọng tự do cá nhân. Nhưng trên hết, nền tảng cốt lõi phải được gìn giữ chính là lòng hiếu thảo, sự thủy chung, tình yêu thương và sự sẻ chia. Mỗi thành viên cần tự điều chỉnh thói quen, bớt thời gian "sống ảo" trên mạng xã hội để dành những giờ phút chất lượng cho người đời thực.
Nhận thức rõ tầm quan trọng của vấn đề này, Nhà nước đã có những định hướng chiến lược. Ngày 4/1/2022, Thủ tướng Chính phủ đã có Quyết định số 2238/QĐ-TTg phê duyệt "Chiến lược phát triển gia đình Việt Nam đến năm 2030", trong đó đặt ra những mục tiêu rất cụ thể và nhân văn: phấn đấu 100% các gia đình được cung cấp kiến thức về văn hóa ứng xử, kỹ năng giáo dục đạo đức và phòng ngừa bạo lực; 90% vụ bạo lực gia đình được giải quyết theo pháp luật. Một trong những giải pháp trọng tâm là nhân rộng mô hình "bữa cơm gia đình ấm áp yêu thương" và tập trung vào vai trò nêu gương của ông bà, cha mẹ để tăng cường sự gắn kết giữa các thành viên.
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn: "Nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội, xã hội tốt thì gia đình càng tốt, gia đình tốt thì xã hội mới tốt. Hạt nhân của xã hội là gia đình". Dù ở thời đại nông nghiệp truyền thống hay kỷ nguyên số hóa 4.0, gia đình vẫn luôn là chốn bình yên nhất để mỗi người tìm về. Bảo vệ "nếp nhà" hôm nay không phải là khép cửa chối từ sự tiến bộ của thế giới mà là sử dụng sự tiến bộ ấy để vun đắp tình thân, biến mỗi mái ấm thực sự trở thành một pháo đài vững chắc, che chở con người vượt qua những giông bão của cuộc đời.
-----
[1] Tổng cục Thống kê (2024), Kết quả chủ yếu Điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ thời điểm 0 giờ ngày 1/4/2024, Nhà xuất bản Thống kê, tr.17-19.
[2] World Bank (2026), Individuals using the Internet (% of population) - Vietnam (World Bank Development Indicators). The World Bank Group.
[3] Tổng cục Thống kê (2024), Kết quả chủ yếu Điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ thời điểm 0 giờ ngày 1/4/2024, Nhà xuất bản Thống kê, Hà Nội, tr. 123
[4] https://nhandan.vn/moi-nam-co-gan-300-nghin-ca-nao-hut-thai-va-chu-yeu-tu-15-19-tuoi-post700996.html
[5] Tổng cục Thống kê (2024), Kết quả chủ yếu Điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ thời điểm 0 giờ ngày 1/4/2024, Nhà xuất bản Thống kê, Hà Nội, tr. 120
