Lê Hữu Trác (1724-1791)

Lê Hữu Trác lúc trẻ gọi là Chiêu Bảy, sau lấy hiệu là Hải Thượng Lãn Ông, sinh ra ở thôn Văn Xá, làng Lưu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, trấn Hải Dương (nay là thôn Tiêu Xá, xã Văn Xá, huyện Mỹ Văn, tỉnh Hưng Yên). Gia đình ông có tới 6 người đỗ Tiến sĩ.

Lúc trẻ, Lê Hữu Trác đã nổi tiếng học rộng, văn hay, chưa đầy hai mươi tuổi ông đi thi hương đỗ Tam trường, nhưng do hoàn cảnh gia đình, ông xin vào quân ngũ và là một võ tướng trẻ có triển vọng, được chủ tướng họ Trịnh quý mến.

Qua mấy năm chinh chiến, ông chán cái xã hội nhiễu nhương, ghét việc lấy giết chóc làm sự nghiệp, năm 1746, ông xin ra khỏi quân ngũ, về quê mẹ ở Tình Diễm, huyện Hương Sơn, phủ Đức Quang, trấn Nghệ An (nay là xã Sơn Quang, huyện Hương Sơn, Hà Tĩnh).

Tại đây ông đã dày công nghiên cứu sách kinh điển y học và giao thiệp với những lương y trong vùng để trao đổi kinh nghiệm tìm kiếm dược liệu địa phương. Vừa học sâu lý luận, vừa trị bệnh cứu người, chẳng bao lâu mà tiếng tăm ông lừng lẫy khắp vùng.

Nhờ hiểu thấu đáo lý luận, góp được nhiều kinh nghiệm từ thực tiễn, và có đầu óc suy xét, Hải Thượng Lãn Ông đã có những kiến giải đúng đắn, đặc săc về y học, về sinh lý học, dược học.

Suốt 45 năm làm nghề thầy thuốc hết lòng vì người bệnh, ông viết thành tác phẩm “Y Tông Tâm lĩnh” gồm 66 quyển. Bộ sách được coi là bách khoa toàn thư về y học, là một công trình trước tác y học lớn, có hệ thống, phong phú, sâu rộng, có giá tri cao cả về lý thuyết và thực hành, cả về tư tưởng, đạo đức và cách ứng xử của người thầy thuốc.

Lê Hữu Trác còn là một nhà văn, nhà thơ. Tác phẩm “Thượng Kinh ký sự” kể lại cuộc hành trình ra Thăng Long chữa bệnh cho Trịnh Cán năm 1782, được ông viết dưới một cảm hứng chủ đạo là tinh thần thoái thác công danh, có giá trị lớn về văn học và sử học. Ngoài ra, Lê Hữu Trác còn để lại trên bảy chục bài thơ, là những bài ngẫu hứng khi đi chữa bệnh nhưng là những hạt ngọc quý trong nền thơ ca trung đại của dân tộc Việt Nam.