Khi một ngôn ngữ biến mất, nhân loại không chỉ mất đi một hệ thống giao tiếp. Những tri thức bản địa, ký ức lịch sử, truyền thống văn hóa và cách nhìn nhận thế giới được lưu giữ trong ngôn ngữ đó cũng có nguy cơ mai một theo.
Để tìm hiểu quá trình hình thành và biến mất của các ngôn ngữ, nhóm nghiên cứu đã xây dựng mô hình toán học mô phỏng sự biến động số lượng ngôn ngữ của nhân loại trong khoảng 12.000 năm qua.
Kết quả cho thấy số lượng ngôn ngữ từng tăng dần trong nhiều thiên niên kỷ và có thể đạt đỉnh khoảng 75.000 ngôn ngữ cách đây gần 2.000 năm. Đây là con số được ước tính từ mô hình khoa học, không phải số liệu thống kê trực tiếp từ các tư liệu lịch sử.
Hiện nay, thế giới còn khoảng 7.000 ngôn ngữ đang được sử dụng. Điều này cho thấy sự đa dạng ngôn ngữ đã suy giảm đáng kể theo thời gian, dù quá trình hình thành các ngôn ngữ mới vẫn tiếp tục diễn ra.
Quá trình suy giảm bắt đầu trước thời kỳ thực dân
Trong nhiều năm, sự biến mất của các ngôn ngữ bản địa thường được lý giải chủ yếu bằng làn sóng mở rộng thuộc địa của các cường quốc châu Âu từ sau thế kỷ XV.
Thực tế, các cuộc chinh phục, di cư, truyền giáo và chính sách đồng hóa tại châu Mỹ, châu Phi, Australia cùng nhiều khu vực khác đã khiến nhiều cộng đồng dần từ bỏ tiếng mẹ đẻ.
Tuy nhiên, nghiên cứu mới cho rằng quá trình suy giảm đa dạng ngôn ngữ có thể đã bắt đầu sớm hơn nhiều, khi các nhà nước tập quyền và những đế quốc có quy mô lãnh thổ lớn xuất hiện.
Theo nhóm nghiên cứu, sau hàng nghìn năm các ngôn ngữ liên tục hình thành và phân nhánh, một số ngôn ngữ bắt đầu có lợi thế nhờ sức mạnh chính trị, quân sự và kinh tế. Chúng dần trở thành ngôn ngữ chung trong quản lý, thương mại và giáo dục, từ đó thay thế nhiều ngôn ngữ được sử dụng trong các cộng đồng nhỏ.
Tác giả chính Damián Blasi cho rằng sự đa dạng ngôn ngữ được tích lũy dần trong thời gian rất dài, nhưng khi một số ngôn ngữ trở nên chiếm ưu thế, quá trình hợp nhất diễn ra nhanh hơn, khiến nhiều ngôn ngữ khác dần biến mất.
Những đế quốc như La Mã ở khu vực Địa Trung Hải hay nhà Hán tại Trung Quốc không chỉ mở rộng lãnh thổ bằng sức mạnh quân sự mà còn phổ biến ngôn ngữ hành chính thông qua bộ máy quản lý, hệ thống thuế, giáo dục và thương mại.
Tương tự, tại Trung Đông và Bắc Phi, sự phát triển của các quốc gia Arab - Hồi giáo đã góp phần đưa tiếng Arab trở thành một trong những ngôn ngữ có ảnh hưởng rộng lớn trong tôn giáo, học thuật, thương mại và quản trị.
Khi một ngôn ngữ trở thành công cụ chính trong chính quyền, trường học và giao dịch kinh tế, người sử dụng các ngôn ngữ quy mô nhỏ buộc phải học ngôn ngữ phổ biến hơn để tiếp cận cơ hội việc làm, giáo dục và nâng cao vị thế xã hội.
Vì sao một ngôn ngữ biến mất?
Theo các nhà nghiên cứu, phần lớn ngôn ngữ không biến mất vì bị cấm sử dụng mà do quá trình chuyển đổi diễn ra qua nhiều thế hệ.
Ban đầu, cộng đồng có thể sử dụng đồng thời tiếng mẹ đẻ và ngôn ngữ phổ biến. Tuy nhiên, khi trẻ em dành nhiều thời gian học tập và giao tiếp bằng ngôn ngữ chung của xã hội, vai trò của tiếng mẹ đẻ dần thu hẹp.
Sau vài thế hệ, ngôn ngữ truyền thống chỉ còn được người cao tuổi sử dụng. Khi thế hệ này qua đời mà không còn người kế tục, ngôn ngữ được xem là đã tuyệt chủng.
Quá trình này thường diễn ra âm thầm và có thể kéo dài hàng chục hoặc hàng trăm năm. Trong nhiều trường hợp, chính các bậc cha mẹ chủ động không truyền lại tiếng mẹ đẻ vì cho rằng việc sử dụng ngôn ngữ phổ biến sẽ giúp con cái có nhiều cơ hội học tập và việc làm hơn.
Điều đó đồng nghĩa một cộng đồng vẫn có thể tiếp tục tồn tại, trong khi ngôn ngữ từng gắn với bản sắc và lịch sử của họ dần biến mất.
Một phát hiện đáng chú ý khác của nghiên cứu là sự phát triển của nông nghiệp trong kỷ Holocene có thể từng thúc đẩy sự đa dạng ngôn ngữ.
Khi con người chuyển từ săn bắt, hái lượm sang sản xuất lương thực, dân số tăng lên và các cộng đồng bắt đầu định cư lâu dài. Những nhóm người sống tách biệt tại thung lũng, vùng núi, hải đảo hoặc khu vực khó tiếp cận có điều kiện phát triển các phương ngữ riêng.
Theo thời gian, những khác biệt này ngày càng lớn và có thể hình thành các ngôn ngữ độc lập.
Nguồn lương thực ổn định cũng giúp duy trì số lượng lớn các cộng đồng tương đối nhỏ, tạo điều kiện để nhiều ngôn ngữ cùng tồn tại trong một khu vực.
Tuy nhiên, khi xã hội phát triển với sự xuất hiện của các đô thị, mạng lưới giao thông, thương mại, quân đội thường trực và các nhà nước tập quyền, những khu vực từng biệt lập dần được kết nối.
Dân số tiếp tục tăng nhưng số lượng ngôn ngữ không còn tăng tương ứng. Thay vào đó, các ngôn ngữ có lợi thế trong quản lý và giao thương bắt đầu mở rộng phạm vi sử dụng, làm giảm dần sự đa dạng ngôn ngữ.
Đồng tác giả Russell Gray, nhà nghiên cứu tại Đại học Yale, nhận định các ngôn ngữ còn tồn tại đến ngày nay có thể được xem là những trường hợp vượt qua một "nút thắt" trong lịch sử.
Theo ông, điều đó không có nghĩa các ngôn ngữ này ưu việt hơn về cấu trúc hay khả năng biểu đạt. Nhiều ngôn ngữ tồn tại đơn giản vì gắn với những cộng đồng có ưu thế về dân số, kinh tế, quân sự hoặc quyền lực chính trị.
Hơn 1.500 ngôn ngữ có nguy cơ biến mất trong thế kỷ này
Xu hướng thu hẹp đa dạng ngôn ngữ vẫn đang tiếp diễn trong thời hiện đại.
Một nghiên cứu khác công bố trên tạp chí Nature Ecology & Evolution từng dự báo ít nhất 1.500 ngôn ngữ có thể biến mất trước năm 2100 nếu không có các biện pháp bảo tồn hiệu quả.
Quá trình đô thị hóa, mở rộng mạng lưới giao thông và hệ thống giáo dục giúp người dân tiếp cận nhiều cơ hội phát triển hơn, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng sự hiện diện của các ngôn ngữ phổ biến tại những khu vực từng tương đối biệt lập.
Trong thời đại số, truyền hình, Internet, mạng xã hội và các nền tảng trực tuyến tiếp tục củng cố vị thế của những ngôn ngữ được sử dụng rộng rãi. Khi trẻ em chủ yếu học tập, giải trí và giao tiếp bằng các ngôn ngữ này, phạm vi sử dụng tiếng mẹ đẻ trong gia đình có xu hướng thu hẹp.
Các nhà ngôn ngữ học cho rằng dấu hiệu rõ nhất của một ngôn ngữ đang đứng trước nguy cơ biến mất là trẻ em không còn học và sử dụng ngôn ngữ đó như tiếng mẹ đẻ. Dù vẫn còn nhiều người trưởng thành biết nói, khả năng tồn tại lâu dài của ngôn ngữ khi đó đã bị đe dọa nghiêm trọng.
