Hà Tĩnh là vùng đất giàu truyền thống văn hóa, nơi những câu ví, điệu hò đã thấm sâu vào đời sống lao động, sinh hoạt của người dân qua nhiều thế hệ. Dân ca không chỉ là lời ca tiếng hát mà còn là ký ức cộng đồng, là cách người xưa gửi gắm tâm tư, tình cảm, đạo lý làm người.
Trong cuộc sống hiện đại hôm nay, di sản văn hóa cha ông tiếp tục được bảo tồn, phát huy giá trị, tạo nên sức sống mới, nhất là khi có công nghệ số làm “cầu nối”. Nhờ đó, các làn điệu ví, giặm dần vượt ra khỏi không gian sinh hoạt cộng đồng, xuất hiện ngày càng nhiều trên mạng xã hội, các nền tảng video và livestream, góp phần đưa dân ca hòa vào nhịp sống đương đại.
Trong dòng chảy đó, Nghệ nhân Dân gian Trần Văn Sang là một trong những gương mặt trẻ tích cực tham gia bảo tồn và lan tỏa dân ca ví, giặm trên không gian số. Anh hiện sở hữu kênh YouTube chuyên về dân ca ví, giặm với hơn 72,5 nghìn lượt đăng ký cùng kênh TikTok thu hút hơn 10,8 nghìn lượt theo dõi, qua đó từng bước mở rộng phạm vi tiếp cận của các làn điệu truyền thống.
Chia sẻ về sự thay đổi này, nghệ nhân Văn Sang bày tỏ: “Đưa dân ca lên không gian số không phải để làm mới bằng mọi giá, mà là tìm cách để nó tiếp tục được lắng nghe, được nhớ đến trong đời sống hôm nay. Ngoài ra, điều này còn giúp việc tiếp cận và tìm hiểu dân ca trở nên chủ động hơn, không còn bị giới hạn bởi không gian hay thời gian”.
Cũng theo nghệ nhân Văn Sang, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở công nghệ mà ở cách lựa chọn và sử dụng công nghệ sao cho phù hợp. Việc ghi hình, lưu trữ và chia sẻ các làn điệu ví, giặm cần được thực hiện cẩn trọng, vừa đảm bảo yếu tố truyền thống, vừa đủ gần gũi để người xem không cảm thấy xa lạ.
Nhằm thích ứng với xu hướng tiếp nhận nội dung số của công chúng, năm 2023, anh Nguyễn Phi Chung - thành viên Ban Chủ nhiệm CLB Dân ca ví, giặm Thạch Linh (phường Thành Sen), đã lập kênh TikTok “Yêu ví giặm”. Đến nay, kênh thu hút gần 40 nghìn lượt theo dõi và hơn 620 nghìn lượt yêu thích. Nội dung các video chủ yếu là những làn điệu ví, giặm được anh sưu tầm từ nhiều nguồn như: các kênh YouTube, các buổi sinh hoạt CLB… sau đó biên tập lại theo hình thức video ngắn để phù hợp với thị hiếu người xem.
Anh Nguyễn Phi Chung chia sẻ: “TikTok là nền tảng xem video ngắn, lan tỏa rất nhanh. Tôi mong muốn góp phần gìn giữ và đưa dân ca đến gần hơn với công chúng, nhất là những người trẻ vốn quen tiếp cận văn hóa qua không gian số”.
Bên cạnh nỗ lực của nghệ nhân và nghệ sĩ, các CLB dân ca, trường học và tổ chức đoàn thể ở Hà Tĩnh cũng đang tích cực ứng dụng công nghệ vào hoạt động bảo tồn. Nhiều CLB đã xây dựng fanpage, kênh YouTube để đăng tải các buổi sinh hoạt, biểu diễn, thu hút sự quan tâm của cộng đồng mạng. Một số trường học đưa dân ca vào hoạt động ngoại khóa, kết hợp dạy hát trực tiếp với sử dụng video, tư liệu số, giúp học sinh dễ tiếp thu hơn.
Với cô giáo Võ Thúy Hiền, người được biết đến qua nhiều sản phẩm âm nhạc mang đậm âm hưởng dân ca ví, giặm, công nghệ số đã mở ra không gian sáng tạo mới. Qua đó, người hát có điều kiện đưa dân ca đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là giới trẻ.
Bên cạnh hoạt động nghệ thuật, cô Võ Thúy Hiền còn đảm nhiệm vai trò Tổng phụ trách Đội Trường Tiểu học I xã Thạch Hà. Từ thực tiễn giảng dạy, cô cho rằng: “Trong thời đại số, việc đưa dân ca ví, giặm đến với học sinh cần những cách tiếp cận linh hoạt, phù hợp với thói quen tiếp nhận của các em. Thông qua việc lựa chọn những bài hát có ca từ ngắn gọn, giai điệu quen thuộc mang âm hưởng ví, giặm, kết hợp trình chiếu hình ảnh, video minh họa trong các buổi sinh hoạt, học sinh dễ dàng nghe, hát theo và ghi nhớ”.
Thông qua cách làm này, dân ca không chỉ trở thành nội dung sinh hoạt quen thuộc mà còn được lồng ghép với giáo dục truyền thống. Nhiều bài hát mang nội dung giới thiệu các địa chỉ đỏ, điểm đến văn hóa - du lịch của quê hương đã góp phần giúp học sinh tiếp cận lịch sử, văn hóa địa phương một cách sinh động, phù hợp với môi trường giáo dục hiện nay.
Thực tế cho thấy, việc đưa dân ca lên không gian số đã giúp xóa nhòa ranh giới địa lý, tạo điều kiện để các làn điệu truyền thống tiếp cận đông đảo công chúng ở nhiều vùng miền, qua đó góp phần quảng bá hình ảnh văn hóa địa phương trong bối cảnh hội nhập.
Cùng với những cơ hội đó, môi trường số cũng đặt ra yêu cầu mới đối với công tác quản lý và định hướng. Việc lan tỏa dân ca cần gắn với kiểm soát chất lượng nội dung, tránh xu hướng lai căng, thương mại hóa quá mức làm sai lệch giá trị di sản. Đây là vấn đề đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của cơ quan quản lý, nghệ nhân, nghệ sĩ và cộng đồng.
Vì vậy, bảo tồn dân ca trong thời đại số không đồng nghĩa với việc giữ nguyên mọi hình thức thể hiện mà là quá trình thích ứng linh hoạt và có chọn lọc. Khi công nghệ được sử dụng như một công cụ hỗ trợ, gắn với trách nhiệm gìn giữ giá trị cốt lõi, dân ca Hà Tĩnh sẽ có thêm điều kiện để tiếp tục lan tỏa bền bỉ trong đời sống hôm nay và mai sau.
