Nghề làm nón Tiên Điền - một thời vang bóng
Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh là loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian chiếm vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa của người dân Nghệ - Tĩnh. Ngày 27/11/2014, tại Kỳ họp thứ 9, diễn ra tại Paris (Pháp), Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) đã công nhận dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Trong đó, hát ví phường nón Tiên Điền là một loại hình khá đặc sắc nằm trong kho tàng dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh. Tuy nhiên, loại hình này đã mai một, cần bảo lưu và phát huy trong đời sống đương đại.
Căn cứ vào nhiều nguồn tài liệu cho thấy, làng Tiên Điền đã có lịch sử lâu đời. Các sách như Nghi Xuân địa chí, Nghi Xuân huyện thống chí, đều cho là làng này có thể có từ đời Lý - Trần. “Một vài cuộc khai quật ở địa phương đã tìm ra được những đồng tiền niên hiệu Thuận Thiên (đời Lý) và những bát gốm mang hoa văn đời Lý. Giáo sư sử học, nhà khảo cổ học Hà Văn Tấn trong những lần về thăm Tiên Điền cũng xác định có nhiều đồ gốm thời Lý ở những làng này” [1]. Thêm nữa, làng Tiên Điền cũng thờ vị thần có công khai phá và bảo vệ trị an nhiều làng ở Xứ Nghệ vào thế kỷ XI. Đó là Lý Nhật Quang, con thứ tám của Lý Thái Tổ, làm quan ở đạo Nghệ An, có ân đức, chính trị ngay thẳng, có tiếng trong triều.
Theo các cụ cao niên, nghề làm nón có từ rất lâu đời ở làng Tiên Điền. “Nón lá được sản xuất ở Tiên Điền (4 thôn: Báu Kệ, Lương Năng, Văn Trường và Võ Phấn” [2].
Người làm nón phải thực hiện nhiều công đoạn từ lên rừng hái lá, chọn lá, rửa lá, là lá; chẻ tre, vót mây; chọn khung, uốn vành, lợp lá, chằm, cắt lá, nức vành, cắt chỉ… đến bước cuối cùng là đánh bóng bảo quản. Theo tư liệu, vùng Tiên Điền ở giữa đồng bằng nhưng người dân ở đây quen vào núi Hồng Lĩnh lấy lá nón về làm nón. Làm nón đã trở thành nghề của cả thôn. Hằng năm, ở Tiên Điền vẫn có tục cúng giỗ những người làm nón bị nạn khi đi chợ bán nón bị lật đò.
Sản phẩm nón Tiên Điền được mang đi bán tại các chợ trong tỉnh và ngoài tỉnh, đặc biệt là chợ Vinh. Nghề phát triển mạnh và minh chứng cho điều đó là sự ra đời và phát triển của tổ chức phường nón. Đây là tổ chức khá chặt chẽ, gắn kết quyền lợi và trách nhiệm của các thành viên. Phường nón đã đề ra các quy định cụ thể về kỹ thuật, nguyên liệu, giá cả, trách nhiệm của hội viên đối với phường. Phường nón Tiên Điền vừa phản ánh rõ nét tính chất phường hội thủ công lại vừa mang tính chất của tổ chức thương nghiệp “buôn có bạn, bán có phường”. Phường có trách nhiệm chung trước các thành viên. Người trùm phường có uy quyền dường như tuyệt đối trong phường. Tất cả các thành viên đều phải tuân thủ mọi yêu cầu của trùm phường. Con cái của các thành viên khi dựng vợ, gả chồng trước khi cheo làng phải nộp lễ và xin ý kiến của trùm phường. Hằng năm, người được kết nạp vào phường phải đóng một số tiền quỹ và một thúng gạo để sử dụng lúc đói kém, khó khăn trong sản xuất, buôn bán… Số công quỹ của phường vừa để sử dụng vào việc tế lễ, trợ cấp cho những thành viên đau ốm, khó khăn hoặc gặp việc tang ma, hiếu, hỉ…
Bên cạnh là tổ chức nghề nghiệp, phường nón cũng là nơi tụ họp của các hoạt động văn hóa cộng đồng, ca hát, lễ hội. Trong làng xã Nghệ Tĩnh nói chung, làng Tiên Điền nói riêng, ngày trước có nhiều phường hát cùng tồn tại theo từng không gian, thời gian sinh hoạt và lao động sản xuất, họ sử dụng rất nhiều làn điệu trong sinh hoạt diễn xướng văn nghệ của phường, nhưng có lẽ làn điệu được các nghệ nhân phường nón hay dùng nhất vẫn là hát ví.
Hát ví phường nón Tiên Điền ra đời và đã trở thành một hình thức sinh hoạt văn nghệ dân gian, diễn xướng dân gian vô cùng đặc sắc của cư dân nơi đây, kể cả những người ở trong hay ở ngoài phường nón:
Trước thăm nghề làm nón
Sau gặp bạn, gặp phường
Ví, giặm tìm người thương
Ta chung phường làm nón,
Bạn với phường làm nón.
“Thông thường được tổ chức vào buổi tối bên ánh đèn hay dưới ánh trăng hay trong sân vườn nhà. Người thợ làm nón lấy việc ca hát để quên đi vất vả mệt nhọc, để thể hiện tâm tình lứa đôi, tình yêu quê hương đất nước... Khi thì họ vừa làm vừa hát một mình; khi thì hát với những người trong nhà hoặc rộng hơn là trong phường làm nón với nhau. Thỉnh thoảng có trai các làng khác đến hát đối đáp, giao duyên” [3].
Hát ví phường nón lúc đầu diễn ra trong nhà - ngoài ngõ hoặc một khoảng sân của một nhà nào đó. Bên nữ vừa làm nón vừa hát. Bên nam là khách đến chơi, đứng hoặc ngồi hát; nhưng nếu là trong cùng một phường thì có thể vừa vót tre, chẻ mây, vừa hát. Phường nón cũng sẵn sàng hát đối đáp với các phường khác như phường săn, phường củi, phường vải…
Nghệ thuật hát ví ngày càng được quy định chặt chẽ hơn. Thủ tục hát ví được quy định làm ba chặng – chặng thứ nhất là hát dạo, hát chào, hát mừng và hát hỏi; chặng thứ hai là hát đố và hát đối; chặng thứ ba là hát mời và hát xe kết. Dưới đây là câu hát dạo đầu, hát mời chào của một chàng trai trong phường nón:
Hỡi là người ơi… mấy khi nam nữ ngồi kề
Để nam ví đôi bận để nữ đề vài câu…
Tiếp đấy sẽ là lời hát “chặng đầu”, “mời chào” của phái nữ:
Hỡi là người ơi… bạn đến mời bạn vào nhà
Nước chè ngon đây mời bạn uống, chiếu hoa đây mời bạn ngồi…
Sau đó là các “chặng” nối tiếp, nam, nữ trong phường sẽ vừa hát vừa thi thố tài năng ứng khẩu…” [4].
Hiện nay, nghề làm nón ở Tiên Điền đã mai một, nhưng người dân vẫn luôn nhắc đến “Ví phường nón” một loại hình sinh hoạt văn hóa truyền thống, nay đang dần được phục hồi góp phần nâng cao đời sống văn hóa tinh thần của người dân:
(Ví nam)
Ơ là mấy chị mấy em làng nón đó ơi
Chớ trăng thanh răng nỏ dạo chơi
Cứ ngồi đâm lên rồi chọc xuống
Nón với tơi nhọc lòng đó
Ví (tốp nam)
Mấy khi được hội trăng trong
Ra đây đàn hát kẻo uổng công bạn mồi
Ví (nữ)
Tiếng ai văng vẳng nơi mô
Phải người bựa trước, mời vô trong nhà
Cần phát huy giá trị hát ví phường nón Tiên Điền trong phát triển du lịch
Nhằm phát huy giá trị hát ví phường nón Tiên Điền trong phát triển du lịch, trong thời gian tới, cần thực hiện một số giải pháp sau:
Trước hết, khôi phục làng nghề làm nón để sản xuất sản phẩm lưu niệm bán cho du khách đến tham quan đất văn vật Tiên Điền, Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du - di tích quốc gia đặc biệt. Đồng thời, đây cũng là giải pháp góp phần khôi phục không gian diễn xướng của hình thức hát ví phường nón Tiên Điền.
Duy trì và phát triển câu lạc bộ dân ca ví, giặm Tiên Điền với nhiều hình thức khác nhau, trong đó chú trọng hình thức hát ví phường nón. Đặc biệt, xây dựng 1 không gian riêng để trình diễn diễn xướng phường nón thành 1 địa chỉ trong hành trình tham quan của du khách khi đến với vùng Tiên Điền. Tuyển chọn các nghệ nhân hát tốt, hát live về dân ca ví, giặm với không gian phường nón.
Kết nối xây dựng chương trình du lịch có kết hợp đưa hát ví phường nón trong tuyến du lịch Tiên Điền – Lai Thạch, theo con đường Nguyễn Du đã từng từ Tiên Điền đi sang Trường Lưu. Du khách có thể trải nghiệm tham quan và nghe hát phường nón trực tiếp tại khu di tích quốc gia đặc biệt Đại thi hào Nguyễn Du. Sau đó, du khách có thể tham quan một số di tích lịch sử - văn hóa được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh trên địa bàn xã Tiên Điền.
Cần đưa hát ví phường nón vào chương trình giảng dạy. Chú trọng phát triển hát ví phường nón Tiên Điền trong mối quan hệ với hát ví phường vải Trường Lưu. Du khách có thể giao lưu hai loại hình dân ca ví giặm này trong hành trình khi về với mảnh đất Hà Tĩnh.
----------------------------
Tài liệu tham khảo:
[1] PTS Nguyễn Quốc Phẩm, Văn hóa làng Tiên Điền truyền thống và hiện đại, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr 19.
[2] Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật (2025), Võ Hồng Huy tác phẩm - Tập II: Danh sĩ Hồng Lam, Nxb Thế giới, Hà Nội, tr 272.
[3] Phan Thư Hiền, Dân ca ví , giặm Nghệ Tĩnh - di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, Nxb Đại học Vinh, Nghệ An, tr 167.
[4] PGS.TS Nguyễn Quốc Phẩm, Tiên Điền Nguyễn Du địa linh nhân kiệt, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr 61.
