Nắm bắt và làm chủ KHCN tân tiến không chỉ là yêu cầu cấp thiết mà còn là đòn bẩy giúp Vườn Quốc gia Vũ Quang thực hiện hiệu quả nhiệm vụ bảo vệ rừng và bảo tồn đa dạng sinh học. Đây chính là những bước đi cụ thể, quyết liệt nhằm hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia (Nghị quyết số 57), góp phần gìn giữ giá trị bền vững của Vườn Di sản ASEAN.
Vườn Quốc gia Vũ Quang được giao quản lý hơn 57 nghìn ha rừng, nằm trong khu vực ưu tiên về đa dạng sinh học cao của dãy Trường Sơn. Đây là “mái nhà chung” của hàng trăm loài động vật, thực vật quý hiếm, trong đó có nhiều loài đặc hữu chỉ có tại khu vực này. Với vai trò là trung tâm đa dạng sinh học của Việt Nam và khu vực ASEAN, trách nhiệm bảo tồn đặt lên vai đội ngũ cán bộ nơi đây hết sức nặng nề.
Tuy nhiên, thực tế triển khai nhiệm vụ những năm qua cho thấy đơn vị gặp không ít thách thức. Địa bàn quản lý rộng lớn, địa hình hiểm trở, bị chia cắt mạnh với nhiều khu vực trọng yếu khó tiếp cận; trong khi đó, lực lượng bảo vệ rừng còn mỏng, trang thiết bị hỗ trợ còn hạn chế. Phương pháp quản lý truyền thống trước đây bộc lộ những độ trễ nhất định: việc theo dõi diễn biến tài nguyên rừng và giám sát đa dạng sinh học đôi khi chưa được cập nhật kịp thời, thiếu tính hệ thống và dữ liệu khoa học chưa đủ dày để phục vụ các dự báo chiến lược.
Trước tình hình đó, Vườn Quốc gia Vũ Quang đã xác định đẩy mạnh ứng dụng KHCN và đổi mới sáng tạo mới là con đường ngắn nhất để vượt qua khó khăn, nâng cao năng lực quản lý. Điều này hoàn toàn nhất quán với mục tiêu của Nghị quyết số 57.
Một trong những thành tựu nổi bật nhất của việc ứng dụng công nghệ tại Vườn Quốc gia Vũ Quang thời gian qua là triển khai hệ thống bẫy ảnh (Camera trapping) tự động. Đây được xem là “mắt thần” giúp cán bộ lâm nghiệp giám sát động vật hoang dã mà không cần túc trực trực tiếp, giảm thiểu tối đa tác động của con người lên hệ sinh thái.
Với hơn 170 điểm đặt bẫy ảnh theo ô lưới tiêu chuẩn 2,5km2, phủ rộng trên toàn bộ diện tích quản lý, đơn vị đã thu thập được khối lượng dữ liệu đa dạng. Kết quả phân tích không chỉ là những con số mà là bằng chứng sống động về sự giàu có của hệ sinh thái tại Vườn Quốc gia Vũ Quang. Đã có ít nhất 34 loài thú có kích thước trung bình và lớn cùng 6 loài chim, trĩ quý hiếm được ghi nhận.
Đặc biệt, sự hiện diện của những loài cực kỳ nguy cấp như: mang lớn, thỏ vằn Trường Sơn, mang Trường Sơn, cầy vằn bắc, gấu ngựa, voi châu Á, trĩ sao... đã khẳng định vị thế của Vườn Quốc gia Vũ Quang trên bản đồ bảo tồn thế giới. Những dữ liệu này cho phép đơn vị xây dựng bản đồ đa dạng sinh học, xác định mật độ và xác suất hiện diện (PAO) của các loài, từ đó xây dựng các kịch bản bảo vệ nghiêm ngặt đối với vùng lõi và khu vực dọc biên giới Việt - Lào. Đây là cơ sở khoa học đặc biệt quan trọng để đơn vị thu hút các nguồn lực đầu tư, các dự án bảo tồn quốc tế trong tương lai.
Song song với việc giám sát loài, Vườn Quốc gia Vũ Quang đã chuyển đổi mạnh mẽ phương thức tuần tra từ thủ công sang nền tảng số thông qua công nghệ SMART (Spatial Monitoring and Reporting Tool). Trước đây, cán bộ tuần tra phải dùng phiếu giấy và thiết bị GPS rời rạc, thì nay, với thiết bị di động tích hợp SMART Mobile, mọi ghi nhận tại hiện trường như vị trí vi phạm, dấu vết động vật hay hiện trạng rừng đều được số hóa ngay tức thì. Dữ liệu sau đó được truyền trực tiếp vào hệ thống máy tính trung tâm để phân tích.
Tính riêng trong năm 2025, thông qua ứng dụng SMART, lực lượng bảo vệ rừng đã thực hiện hơn 1.000 lượt tuần tra với tổng quãng đường lên tới hàng chục nghìn km. Công nghệ này không chỉ giúp lãnh đạo Vườn Quốc gia Vũ Quang giám sát chặt chẽ hoạt động của lực lượng hiện trường mà còn tạo ra tính minh bạch, trách nhiệm giải trình cao. Quan trọng hơn, việc phân tích dữ liệu tập trung giúp nhận diện sớm các dấu hiệu xâm hại rừng, từ đó ngăn chặn kịp thời các vụ vi phạm lâm luật, đảm bảo an ninh rừng bền vững.
Bên cạnh đó, việc bước đầu đưa thiết bị bay không người lái (Drone, Flycam) vào giám sát hiện trạng rừng đã giải quyết được bài toán về nhân lực tại các địa hình núi cao, vực sâu, giúp cán bộ có cái nhìn bao quát và chính xác nhất về những biến động của rừng mà mắt thường khó quan sát.
Đặc biệt, quán triệt tinh thần Nghị quyết số 57, Vườn Quốc gia Vũ Quang đã đặt yếu tố nâng cao năng lực cán bộ lên hàng đầu. Đơn vị đã tổ chức nhiều đợt tập huấn chuyên sâu, chuyển đổi tư duy từ làm việc theo kinh nghiệm sang làm việc dựa trên dữ liệu và công nghệ số. Đến nay, đội ngũ cán bộ trực tiếp làm nhiệm vụ bảo vệ rừng và nghiên cứu khoa học tại Vườn đã sử dụng thành thạo các phần mềm chuyên dụng. Hình ảnh người cán bộ lâm nghiệp hiện nay không chỉ là những người “trèo đèo lội suối” giỏi mà còn là những kỹ thuật viên am hiểu về công nghệ số, có khả năng phân tích dữ liệu khoa học ngay giữa rừng sâu.
Việc đẩy mạnh ứng dụng KHCN và đổi mới sáng tạo tại Vườn Quốc gia Vũ Quang không chỉ nhằm mục đích quản lý tốt hơn 57 nghìn ha rừng mà còn là bước chuẩn bị quan trọng cho những mục tiêu xa hơn. Vườn Quốc gia Vũ Quang và Sở NN&MT đã hoàn thiện các nội dung hồ sơ đề cử “Khu dự trữ sinh quyển thế giới Vũ Quang” trình Bộ NN&MT để gửi Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận. Trong đó, Vườn Quốc gia Vũ Quang đóng vai trò là “vùng lõi” đặc biệt quan trọng. Đây là một danh hiệu quốc tế, khi trở thành Khu dự trữ sinh quyển thế giới, vị thế và uy tín của Hà Tĩnh, Vườn Quốc gia Vũ Quang nói riêng và Việt Nam nói chung trong công tác bảo vệ môi trường, bảo tồn đa dạng sinh học và các giá trị văn hóa đặc trưng sẽ được nâng tầm, mở ra cơ hội lớn cho phát triển KT-XH bền vững.
