Thời hoàng kim của làng nghề hơn 400 năm tuổi
Thôn Bến Đền, xã Trường Sơn trước đây (nay là xã Đức Minh) được xem là cái nôi của nghề đóng thuyền trên vùng đất ven sông La. Theo sử liệu địa phương, nghề xuất hiện từ khoảng năm 1599. Lợi thế nằm cạnh dòng La, hệ thống giao thương thuận lợi đã giúp nơi đây sớm trở thành trung tâm đóng thuyền nổi tiếng. Suốt nhiều thế kỷ, những con thuyền được đóng ở Bến Đền theo chân ngư dân đi khắp miền biển, miền sông, góp phần tạo nên danh tiếng của làng nghề.
Theo các bậc cao niên, năm 1973, thợ đóng thuyền vùng Trường Xuân khi ấy (nay là xã Đức Minh) đã thành lập HTX Đóng tàu thuyền Lý Chính Thắng. Đây được xem là giai đoạn hưng thịnh nhất của làng nghề khi những xưởng đóng thuyền trải dài dọc bờ sông La, hàng trăm lao động có việc làm ổn định.
“Thời điểm hưng thịnh nhất, HTX có tới 350 thành viên. Thuyền được bán đi nhiều tỉnh như Quảng Ninh, Hải Phòng, Thanh Hóa… Khúc sông La đoạn qua Bến Đền luôn chật kín những con thuyền mới hạ thủy, còn trên bờ, tiếng cưa, tiếng đục rộn ràng suốt ngày đêm”, ông Nguyễn Trọng Tám – nguyên Chủ nhiệm HTX Đóng tàu thuyền Lý Chính Thắng (giai đoạn 1973 – 1992) nhớ lại.
Điều làm nên thương hiệu của làng nghề đóng thuyền ở thôn Bến Đền không chỉ ở kỹ thuật thủ công tinh xảo mà còn ở giá trị truyền thống. Mỗi chiếc thuyền là sự kết tinh của kinh nghiệm dân gian, sự sáng tạo của những người thợ và đời sống tâm linh của cư dân vùng sông nước. “Quy trình đóng thuyền trải qua nhiều công đoạn thủ công công phu. Trước hết, người thợ định hình mẫu thuyền và hầm, uốn ván bằng nhiệt để tạo độ cong cho thân thuyền. Tiếp đó là lắp ghép đáy thuyền, mạn thuyền và vách thuyền, trát kín các mạch ghép bằng vật liệu truyền thống rồi hoàn thiện, sơn bảo vệ trước khi hạ thủy”, ông Dương Quốc Huân – thợ đóng thuyền lâu năm ở thôn Bến Đền chia sẻ.
Nguyên liệu đóng thuyền chủ yếu là các loại gỗ bền chắc như lim, sến, táu, kiền kiền... Tùy công năng sử dụng, người thợ lựa chọn độ dày ván khác nhau; thuyền đi biển thường dùng ván dày khoảng 5 cm, còn thuyền đi sông khoảng 4 cm.
Không chỉ mang giá trị kinh tế, nghề đóng thuyền còn gắn bó mật thiết với đời sống tín ngưỡng và tinh thần cộng đồng của cư dân ven sông La. Từ lễ “phát mộc”, lễ ghép thân thuyền đến lễ hạ thủy đều được tổ chức trang trọng để cầu mong mưa thuận gió hòa, bình an trên sông nước. Để hoàn thiện một chiếc thuyền thường cần sự chung sức của từ 10-15 người thợ, thể hiện tinh thần đoàn kết bền chặt của làng nghề. Hằng năm, người dân vẫn duy trì lễ rước sắc Thành hoàng nhằm tri ân tổ nghề và gìn giữ bản sắc văn hóa đã được bồi đắp qua nhiều thế kỷ bên dòng La.
Trải qua hơn 400 năm, nghề đóng thuyền ở Bến Đền không chỉ tạo sinh kế cho bao thế hệ cư dân ven sông La mà còn thể hiện khát vọng chinh phục sông, biển của người dân. Thế nhưng, trước những đổi thay của thời cuộc và nhịp sống hiện đại, những giá trị từng làm nên danh tiếng của làng nghề hàng trăm năm tuổi ấy đang đứng trước nhiều thách thức.
Làng nghề đối diện nguy cơ mai một
Nếu như trước đây hàng trăm hộ dân sống bằng nghề đóng thuyền thì nay chỉ còn vài xưởng nhỏ hoạt động cầm chừng. Làng nghề đóng thuyền ở thôn Bến Đền đang đối diện với nguy cơ mai một khi nhu cầu thị trường thay đổi nhanh chóng.
Từ một làng nghề từng rộn ràng tiếng cưa, tiếng đục bên dòng La, Bến Đền nay chỉ còn lác đác 5 - 6 xưởng đóng thuyền hoạt động cầm chừng theo đơn đặt hàng. Sự thay đổi của thị trường cùng sức ép cạnh tranh từ các vật liệu mới khiến nhiều người thợ buộc phải bỏ nghề. Với những người đã dành cả cuộc đời gắn bó cùng những con thuyền gỗ, nỗi lo lớn nhất không chỉ là sinh kế mà còn là nguy cơ mai một nghề truyền thống đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
“Gia đình tôi làm nghề đến nay là đời thứ tư. Gần 40 năm gắn bó với nghề, tôi chứng kiến làng đóng thuyền từ thời nhộn nhịp đơn hàng đến cảnh trầm lắng như hôm nay. Nhu cầu người dân giảm, nhiều cơ sở không dám mở rộng sản xuất. Điều khiến tôi trăn trở nhất là lớp trẻ giờ không còn mặn mà với nghề, trong khi những người thợ lớn tuổi ngày một ít. Nếu không có người nối nghề, tôi lo mai này nghề đóng thuyền của quê hương sẽ chỉ còn trong ký ức”, ông Nguyễn Công Hoành – chủ xưởng đóng thuyền ở thôn Bến Đền chia sẻ.
Gần một tháng làm việc cùng thợ tại xưởng của ông Nguyễn Công Hoành để hoàn thiện chiếc thuyền mới, ông Nguyễn Văn Thức (xã Trung Lộc, tỉnh Nghệ An) đã phần nào cảm nhận được nhịp sống lặng lẽ của làng nghề từng một thời vang bóng bên dòng La. Với những ngư dân gắn bó lâu năm với sông nước như ông Thức, thuyền gỗ Bến Đền vẫn là lựa chọn hàng đầu.
“Từ thời cha ông, gia đình tôi đã sử dụng thuyền đóng ở Bến Đền để mưu sinh trên sông nước. Thuyền ở đây nổi tiếng bền, chắc và phù hợp với điều kiện khai thác nên nhiều ngư dân vẫn tin dùng đến tận bây giờ. Nhìn cảnh làng nghề ngày càng vắng tiếng cưa, tiếng đục, tôi thấy rất tiếc", ông Nguyễn Văn Thức chia sẻ.
Khi thu nhập ngày càng bấp bênh, nhiều lao động buộc phải rời xưởng để mưu sinh nơi khác; lớp trẻ cũng không còn mặn mà với nghề cha ông để lại. Nguy cơ mai một nghề truyền thống đã được gìn giữ qua hơn 4 thế kỷ khiến nhiều người thợ lâu năm trăn trở. “Người dân ở đây ai cũng muốn giữ nghề cha ông để lại, nhưng nghề đóng thuyền giờ thu nhập không ổn định nên nhiều người phải đi làm thuê hoặc xuất khẩu lao động để mưu sinh. Nếu cứ tiếp diễn như vậy, mai này sẽ rất khó tìm được người nối nghiệp để giữ lại nghề truyền thống của quê hương”, anh Nguyễn Văn Nam (thôn Bến Đền, xã Đức Minh) bày tỏ.
Sự mai một của nghề đóng thuyền không chỉ thể hiện ở số lượng xưởng giảm mạnh mà còn ở sự dịch chuyển lao động lành nghề sang các ngành nghề khác. Với nền tảng tay nghề chế tác gỗ lâu năm, nhiều thợ đóng thuyền ở Bến Đền đã tìm đến các xưởng mộc dân dụng, nhà gỗ để mưu sinh khi nghề truyền thống không còn mang lại thu nhập ổn định.
“Làng nghề đóng thuyền Bến Đền từng tạo sinh kế cho hàng trăm hộ dân địa phương. Tuy nhiên, trước sự thay đổi của nhu cầu thị trường và sự xuất hiện của các loại thuyền composite, nhôm, sắt có nhiều ưu thế hơn, nghề đóng thuyền gỗ đã dần mai một. Từ khoảng năm 2015 đến nay, các cơ sở sản xuất giảm mạnh, chủ yếu hoạt động theo đơn đặt hàng nhỏ lẻ, trong khi lao động trẻ không còn mặn mà nối nghề”, ông Trần Thanh Sang – Trưởng phòng Kinh tế, UBND xã Đức Minh cho hay.
Việc nhiều lao động rời xa nghề truyền thống phần nào giúp giải quyết bài toán sinh kế trước mắt, song cũng đặt ra nguy cơ "đứt gãy" quá trình truyền nghề đã được duy trì qua nhiều thế hệ. Khi lớp thợ già lần lượt rời xưởng, còn lớp trẻ không còn mặn mà nối nghiệp, những kỹ thuật tinh xảo như uốn ván, ghép thân hay tạo dáng thuyền sẽ mất dần theo năm tháng.
Sự trầm lắng của làng nghề hôm nay không chỉ phản ánh quy luật của thị trường mà còn đặt ra bài toán về bảo tồn nghề truyền thống đã gắn bó với đời sống cư dân vùng sông nước suốt hơn 4 thế kỷ. Bởi khi tiếng đục, tiếng cưa vắng dần bên bờ sông La, điều mất đi không chỉ là một nghề mưu sinh mà còn là ký ức văn hóa của cả một vùng quê.
