Ánh sáng đạo học còn mãi nơi mái Bắc Đèo Ngang
Nằm trầm mặc giữa tổ dân phố Tân Phương (phường Hoành Sơn), Khu di tích đền thờ và mộ của hai vị Song Trạng Lê Quảng Chí, Lê Quảng Ý dẫu trải qua bao lần đổi thay của lịch sử, vẫn là điểm tựa tinh thần của người dân địa phương, lưu giữ truyền thống hiếu học và cốt cách khoa bảng của một vùng đất giàu văn hiến.
Tiến sĩ Lê Quảng Ý (1453 - 1526) sinh ra và lớn lên trong cảnh gia đình nghèo khó tại làng Thần Đầu (nay thuộc phường Hoành Sơn). Thuở nhỏ, ông cùng người anh là Lê Quảng Chí (1451 - 1533) phải đi ở đợ, chăn trâu, cắt cỏ để mưu sinh nhưng chưa bao giờ nguôi khát vọng học hành. Ban ngày lao động, ban đêm hai anh em tranh thủ học nhờ, mượn sách, kiên trì vượt lên hoàn cảnh để rồi trở thành hiện tượng khoa bảng hiếm có trong lịch sử Hà Tĩnh.
Nếu Lê Quảng Chí đỗ đầu khoa thi Mậu Tuất năm 1478, thì Lê Quảng Ý, sau nhiều năm bền bỉ dùi mài kinh sử, đến năm 1499 dưới triều vua Lê Hiến Tông mới đỗ Đệ tam giáp Đồng Tiến sĩ xuất thân. Không thành danh sớm như người anh, nhưng chính hành trình bền bỉ ấy đã làm nên hình ảnh đẹp về ý chí vượt khó của một bậc đại khoa.
Bước vào chốn quan trường, Lê Quảng Ý được giao nhiều trọng trách tại Viện Hàn lâm, từng giữ các chức Thị chế, Hiến sát sứ, Đề lĩnh Tứ thành quân vụ, được phong tước Bảng Quận công. Ông nổi tiếng là người cương trực, thanh liêm, tinh thông cả văn lẫn võ, nhiều lần được triều đình giao đảm trách những nhiệm vụ quan trọng.
Sau khi qua đời năm 1526, ông được triều đình phong Phúc thần. Mộ ông và người anh Lê Quảng Chí được an táng tại quê nhà, được Nhân dân lập đền thờ. Trải qua nửa thiên niên kỷ, tên tuổi Tiến sĩ Lê Quảng Ý và Tiến sĩ Lê Quảng Chí không chỉ gắn với những vị quan hết lòng vì nước, vì dân, mà còn trở thành biểu tượng của tinh thần hiếu học, ý chí vươn lên và cốt cách của người Hà Tĩnh.
Với những giá trị lịch sử văn hóa, năm 1996, đền thờ và mộ Lê Quảng Chí, Lê Quảng Ý đã được Bộ Văn hóa - Thông tin nay là Bộ VH-TT&DL xếp hạng di tích cấp quốc gia.
Ông Nguyễn Khánh Quyên (70 tuổi, trú tại tổ dân phố Thắng Lợi) bày tỏ: “Đối với người dân chúng tôi, hàng trăm năm nay, hai cụ luôn là niềm tự hào của quê hương. Ngôi đền này không chỉ là nơi thờ tự mà còn là nơi nhắc con cháu phải chăm học, sống tử tế, làm điều có ích. Khi có điều kiện tôn tạo, Nhà nước hỗ trợ phần nào thì bà con góp thêm phần ấy, ai có công góp công, ai có của góp của. Chúng tôi chỉ mong giữ được ngôi đền ngày một khang trang để đời sau còn nhớ đến công lao và tấm gương hiếu học của hai vị tiến sĩ”.
Theo ông Quyên, từ sau năm 1975, đặc biệt từ năm 1995 trở lại đây, con em tổ dân phố Thắng Lợi nói riêng và phường Hoành Sơn nói chung có nhiều người học hành thành đạt, công tác trong các ngành khoa học và lực lượng vũ trang.
Hằng năm, vào ngày mùng 2/6 âm lịch (ngày giỗ cụ Lê Quảng Ý) và 13/12 âm lịch (ngày giỗ cụ Lê Quảng Chí), người dân địa phương đều tổ chức lễ giỗ trang trọng. Những ngày rằm, mùng 1 hay trước mỗi mùa thi, ngôi đền lại đón nhiều học sinh, phụ huynh đến dâng hương, gửi gắm niềm tin vào truyền thống hiếu học của quê hương.
Em Nguyễn Linh Phương Chi (học sinh lớp 11A3, Trường THPT Lê Quảng Chí) chia sẻ: "Mỗi lần đến đây, em càng hiểu hơn về ý chí học tập và tấm lòng vì nước, vì dân của hai cụ. Được học dưới mái trường mang tên một trong 2 vị danh nhân là niềm tự hào, đồng thời cũng nhắc nhở em phải nỗ lực học tập để tiếp nối truyền thống hiếu học của quê hương".
Hiện nay, công tác chăm sóc di tích được giao cho Hội Người cao tuổi phường Hoành Sơn phối hợp thực hiện. Hằng tháng, các hội viên cùng người giữ đền đến dọn dẹp, phát quang khuôn viên để gìn giữ cảnh quan sạch đẹp. Tuy nhiên, với một di tích cấp quốc gia gắn với hai vị Song Trạng, quy mô hiện nay vẫn còn khiêm tốn.
Ông Lê Mai Thanh - Chủ tịch Hội Người cao tuổi phường Hoành Sơn bày tỏ: “Hai vị tiến sĩ không chỉ là niềm tự hào của quê hương Hoành Sơn mà còn là những danh nhân tiêu biểu của Hà Tĩnh. Điều mà người dân địa phương luôn mong mỏi là khu di tích được quan tâm đầu tư, tôn tạo xứng tầm với giá trị lịch sử, văn hóa của các bậc tiền nhân. Đó không chỉ là sự tri ân đối với những người có công với đất nước, mà còn góp phần gìn giữ một địa chỉ giáo dục truyền thống hiếu học, lòng yêu quê hương cho các thế hệ mai sau".
Mong mỏi ấy cũng là điều chính quyền địa phương đang từng bước hiện thực hóa. Từ việc gìn giữ di tích đến xây dựng những định hướng phát triển mới, Hoành Sơn đang tìm cách để những giá trị của quá khứ tiếp tục đồng hành cùng tương lai.
Sức mạnh nội sinh từ di sản trên hành trình vươn mình
Ít ai còn nhớ rằng, hơn 1 thập kỷ trước, vùng đất này từng là một miền quê nghèo thuộc xã Kỳ Phương cũ, quanh năm đối mặt với nắng gió khắc nghiệt, sinh kế chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp và khai thác ven biển. Thế nhưng sau khi Khu kinh tế Vũng Áng hình thành, những con đường cát trắng, những xóm làng thưa vắng năm nào đã dần nhường chỗ cho những tuyến giao thông rộng mở, các khu công nghiệp quy mô lớn và nhịp sống của một vùng kinh tế năng động phát triển đi lên từng ngày.
Đặc biệt, từ sau khi thực hiện chủ trương sắp xếp đơn vị hành chính, chính quyền địa phương hai cấp đi vào vận hành ổn định, phường Hoành Sơn được xác định là một trong ba vùng kinh tế động lực của khu vực. Cùng với sự phát triển của Khu kinh tế Vũng Áng, địa phương đang triển khai 9 dự án trọng điểm quốc gia và của tỉnh, trong đó có Nhà máy thép không gỉ tại Khu công nghiệp Phú Vinh, Nhà máy Nhiệt điện 3, Bệnh viện Đa khoa Nam Kỳ Anh, Trung tâm Dữ liệu quốc tế...
Những dự án ấy không chỉ mở rộng không gian phát triển mà còn tạo nền tảng để Hoành Sơn từng bước trở thành cực tăng trưởng mới ở phía Nam Hà Tĩnh. Các chỉ tiêu phát triển kinh tế - xã hội năm 2025 và 6 tháng đầu năm 2026 tiếp tục ghi nhận nhiều tín hiệu tích cực về thu hút đầu tư và hiệu quả hoạt động của bộ máy chính quyền sau sắp xếp. Đến nay, thu nhập bình quân đầu người trên địa bàn đã đạt hơn 60 triệu đồng/năm, phản ánh rõ hiệu quả của quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế.
Điều đáng quý là trong hành trình ấy, Hoành Sơn không lựa chọn đánh đổi bản sắc văn hóa để lấy tăng trưởng kinh tế. Trái lại, địa phương xác định công nghiệp là động lực phát triển, còn văn hóa và di sản là nền tảng để tạo nên bản sắc và sức mạnh bền vững. Trên trục phát triển đó, các di tích như đền Mẫu Liễu Hạnh dưới chân Đèo Ngang, Hoành Sơn Quan và đặc biệt là đền thờ Song Trạng Lê Quảng Chí - Lê Quảng Ý đều được định hướng bảo tồn, tôn tạo gắn với phát triển du lịch văn hóa, du lịch tâm linh và du lịch cộng đồng.
Ông Trần Quang Hạnh - Phó Chủ tịch UBND phường Hoành Sơn khẳng định: "Chúng tôi xác định công nghiệp là động lực tăng trưởng, nhưng văn hóa mới là nền tảng tạo nên bản sắc và sự phát triển lâu dài của Hoành Sơn. Việc đầu tư tôn tạo di tích hai vị tiến sĩ không chỉ thể hiện đạo lý tri ân các bậc tiền nhân mà còn góp phần giáo dục truyền thống hiếu học, bồi đắp niềm tự hào quê hương cho thế hệ trẻ. Xa hơn, đây cũng là một trong những điểm nhấn để kết nối phát triển du lịch văn hóa, tâm linh cùng các lợi thế của địa phương trong thời gian tới".
Hướng tới lễ tưởng niệm 500 năm ngày mất Tiến sĩ Lê Quảng Ý (vào các ngày 11, 12 và 15/7/2026), phường Hoành Sơn đang hoàn thiện các bước chuẩn bị cho sự kiện, đồng thời xây dựng lộ trình đề xuất đầu tư, tôn tạo di tích theo quy hoạch và huy động các nguồn lực phù hợp trong thời gian tới. Cùng với phần lễ, địa phương dự kiến tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và tuyên dương học sinh, giáo viên tiêu biểu, qua đó tiếp tục lan tỏa truyền thống hiếu học và lòng tự hào về các bậc tiền nhân.
Chiều xuống trên Hoành Sơn, khói hương nơi ngôi đền cổ vẫn quyện trong gió núi, phía xa, những nhà máy của Khu kinh tế Vũng Áng vẫn sáng đèn trong nhịp công xưởng sôi nổi. Hai hình ảnh tưởng như đối lập ấy lại cùng song hành trên một vùng đất. Một bên gìn giữ ký ức và cốt cách của cha ông, một bên mở ra những cơ hội phát triển mới. Và có lẽ, đó cũng chính là con đường mà Hoành Sơn đang lựa chọn để di sản trở thành điểm tựa tinh thần cho hành trình dựng xây hôm nay và mai sau.
