Hằng năm, từ mùng 1 đến 3/5 âm lịch, người dân quanh vùng Cửa Sót và nhiều làng quê Hà Tĩnh lại long trọng tổ chức lễ hội nhân dịp lễ giỗ của Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi. Trải qua gần 600 năm, lễ giỗ của ông không chỉ là một sinh hoạt tín ngưỡng dân gian mà đã trở thành ngày hội trong đời sống văn hóa của nhiều cộng đồng cư dân Hà Tĩnh.
Lê Khôi (? - 1446), quê ở Thọ Xuân (Thanh Hóa), là con trai của Lê Trừ - anh trai vua Lê Lợi. Ông là một trong những danh tướng tiêu biểu của nghĩa quân Lam Sơn, có nhiều đóng góp trong cuộc kháng chiến chống quân Minh xâm lược cũng như quá trình mở mang, ổn định vùng đất phía Nam Đại Việt.
Năm 1446, sau khi lập nhiều chiến công trong cuộc chinh phạt phương Nam, trên đường trở về kinh thành, ông lâm bệnh và qua đời tại chân núi Nam Giới, nay thuộc xã Thạch Khê. Cảm kích trước công lao của vị danh tướng, triều đình cho lập đền thờ, Nhân dân nhiều địa phương cũng lập đền vọng để hương khói phụng thờ. Từ đó đến nay, lễ giỗ Chiêu Trưng Đại vương được duy trì qua nhiều thế hệ với nhiều nghi thức văn hóa truyền thống độc đáo. Năm 2017, Bộ VH-TT&DL đã quyết định công nhận “Lễ hội đền Lê Khôi” là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.
Gần 600 năm đã trôi qua nhưng ký ức về công lao to lớn của danh tướng Lê Khôi chưa bao giờ phai nhạt trong đời sống tinh thần của người dân Hà Tĩnh. Mỗi ngôi đền là một địa chỉ văn hóa tâm linh, mỗi mùa lễ hội là một dịp để cộng đồng cùng hướng về cội nguồn, tưởng nhớ tiền nhân và vun đắp thêm những giá trị văn hóa tốt đẹp.
Những ngày qua, không khí chuẩn bị cho lễ giỗ Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi diễn ra khẩn trương, rộn ràng. Tại đền chính dưới chân núi Nam Giới và các đền vọng ở nhiều địa phương, cờ hội đã được treo lên từ sớm, khuôn viên đền được chỉnh trang sạch đẹp, các phần việc phục vụ lễ hội được người dân tích cực chuẩn bị.
Ở đền Mai Lâm, xã Mai Phụ, nhiều gia đình xem việc tham gia lễ giỗ Đức Thánh là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của dòng họ và quê hương. Lễ hội không chỉ bắt đầu từ ngày chính lễ, mà từ nhiều tuần trước đó, người dân đã cùng nhau về đền để chuẩn bị. Dưới sự phân công, cắt cử của các tổ chức đoàn thể, ai cũng sẵn sàng tham gia gánh vác các phần việc trong lễ hội như: gánh kiệu, cầm cờ rước, tham gia diễu hành… Với nhiều người, được góp sức vào lễ hội không chỉ trách nhiệm mà còn là niềm tự hào.
Ông Cao Đình Thường (79 tuổi, thôn Mai Lâm, xã Mai Phụ) chia sẻ: “Từ nhỏ tôi đã theo ông bà đi lễ Đức Thánh. Sau này đến lượt mình đưa con cháu đến đền. Ông cha chúng tôi kể lại, sở dĩ có đền Mai Lâm thờ Đức Thánh Lê Khôi vì đây là nơi ông dừng chân đầu tiên khi từ chiến trường trở về và lâm trọng bệnh, sau đó mới về núi Nam Giới an dưỡng rồi qua đời. Chúng tôi luôn nhắc nhau phải nhớ công lao của người xưa, phải biết trân trọng những gì cha ông đã để lại”.
Nếu vùng ven biển Cửa Sót gắn với những truyền tích về những ngày cuối đời của Chiêu Trưng Đại vương thì ở bên dòng sông La, cách đền chính Nam Giới hàng chục cây số, lòng thành kính của người dân đối với danh tướng Lê Khôi bắt nguồn không chỉ từ sự tri ân mà còn là niềm tin dân gian về sự chở che của một vị thánh.
Nghệ nhân chầu văn Trịnh Văn Ngọc, thủ nhang đền Chiêu Trưng (xã Đức Quang) cho biết: “Sinh thời, danh tướng Lê Khôi không chỉ có công lao to lớn trong phò vua Lê Lợi đánh tan giặc phương Bắc, bình định phương Nam mà còn giúp người dân nhiều vùng quê ven sông La khai hoang lập ấp, ổn định cuộc sống. Vì vậy, để tri ân tiền nhân, người dân xã Quang Vĩnh xưa, nay là Đức Quang, đã lập đền thờ ông. Dù cách xa đền chính ở núi Nam Giới nhưng năm nào chúng tôi cũng tổ chức lễ giỗ rất trang trọng tại đền và rước lễ vật về đền chính trong ngày chính lễ. Điều khiến tôi vui nhất là lễ hội luôn có sự tham gia của đông đảo người trẻ, những người đi làm ăn xa vẫn cố gắng thu xếp trở về, cho thấy sự trân trọng đối với giá trị văn hóa quê hương”.
Từ Thạch Khê, Lộc Hà, Việt Xuyên, Đồng Tiến, Mai Phụ đến Đức Quang, mỗi ngôi đền mang một dấu ấn riêng nhưng đều gặp nhau ở một điểm chung: sự tiếp nối của đạo lý tri ân như một dòng suối chảy mãi. Những ngôi đền không chỉ lưu giữ ký ức về một nhân vật lịch sử mà còn trở thành nơi gắn kết cộng đồng, giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.
Nhà nghiên cứu văn hóa Lê Văn Tùng (phường Thành Sen) cho rằng: “Tín ngưỡng thờ Chiêu Trưng Đại vương là một hiện tượng văn hóa đặc sắc trong đời sống người Hà Tĩnh. Điều đáng quý không chỉ là việc tưởng nhớ một vị danh tướng có công với đất nước mà còn là sự tiếp nối của đạo lý uống nước nhớ nguồn qua nhiều thế hệ. Từ các làng ven biển đến những vùng quê dọc sông La, người dân vẫn cùng nhau gìn giữ đền thờ, tổ chức lễ giỗ, kể cho con cháu nghe những câu chuyện về tiền nhân. Đó là cách quá khứ được trao truyền cho hiện tại, là sợi dây kết nối cộng đồng và nuôi dưỡng bản sắc văn hóa địa phương”.
Từ vùng biển Cửa Sót đến những làng quê ven sông La, điều dễ nhận thấy trong tín ngưỡng thờ Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi không chỉ là sự tôn kính đối với một nhân vật lịch sử mà còn là sự tiếp nối và gìn giữ những giá trị văn hóa cha ông để lại. Đó là đạo lý “uống nước nhớ nguồn", "ăn quả nhớ kẻ trồng cây”, là tinh thần đoàn kết cộng đồng của người Hà Tĩnh nói riêng và người Việt nói chung.
Lễ hội đền Lê Khôi không đơn thuần là một sinh hoạt tín ngưỡng mà là cuộc gặp gỡ giữa quá khứ và hiện tại, là dịp để mỗi người hướng về cội nguồn, nhắc nhớ về công lao của những bậc tiền nhân đã góp phần bảo vệ Tổ quốc trong từng giai đoạn lịch sử. Đồng thời, cũng là lúc bồi đắp thêm tinh thần yêu nước trong mỗi người dân, nhất là thế hệ trẻ.
