Khi nhắc đến Nghệ An và Hà Tĩnh, người ta thường gọi bằng một cái tên chung đầy thân thương: xứ Nghệ. Dẫu là hai đơn vị hành chính riêng biệt, nhưng từ bao đời nay, hai vùng đất này đã hòa quyện trong một không gian văn hóa thống nhất, được bồi đắp bởi lịch sử, truyền thống và cốt cách con người. Biểu tượng tiêu biểu nhất của vùng đất ấy chính là núi Hồng - sông Lam, hình ảnh đã trở thành linh hồn của văn hóa Hồng Lam.
Lam Giang không chỉ là dòng sông địa lý mà từ lâu đã trở thành dòng chảy văn hóa kết nối hai bờ Nghệ An - Hà Tĩnh, gắn với tên tuổi của nhiều danh nhân, nhiều di sản văn hóa. Trong bối cảnh đó, chủ trương đầu tư xây dựng cầu Bến Thủy 3 mang ý nghĩa đặc biệt. Theo phương án đề xuất, tổng mức đầu tư dự án xây dựng tuyến đường kết nối tỉnh Nghệ An và tỉnh Hà Tĩnh qua cầu Bến Thủy 3 khoảng 2.510 tỷ đồng; chiều dài tuyến kết nối khoảng 3,5 km, trong đó phần cầu dài khoảng 1,3 km, bề rộng 23,5m. Điểm đầu kết nối với đường Nguyễn Sỹ Sách kéo dài thuộc phường Trường Vinh (Nghệ An), điểm cuối giao với tuyến đường ven biển thuộc xã Đan Hải (Hà Tĩnh), cách Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du chỉ khoảng 4 km. Dự án dự kiến triển khai trong giai đoạn 2026 - 2030.
Tại Kỳ họp thứ 3 (kỳ họp chuyên đề) diễn ra vào ngày 26/5, HĐND tỉnh Hà Tĩnh khóa XIX đã thông qua nghị quyết về chủ trương giao UBND tỉnh Hà Tĩnh làm cơ quan chủ quản thực hiện dự án xây dựng tuyến đường kết nối tỉnh Nghệ An và tỉnh Hà Tĩnh qua cầu Bến Thủy 3. Tiếp đó, HĐND tỉnh Nghệ An cũng đã ban hành nghị quyết thông qua chủ trương để UBND tỉnh Hà Tĩnh làm cơ quan chủ quản thực hiện dự án xây dựng tuyến đường kết nối tỉnh Nghệ An và tỉnh Hà Tĩnh qua cầu Bến Thủy 3.
Trước hết, đây là công trình hạ tầng quan trọng, góp phần hoàn thiện mạng lưới giao thông liên kết vùng, mở rộng không gian phát triển cho cả Nghệ An và Hà Tĩnh. Tuy nhiên, ý nghĩa của cây cầu không dừng lại ở đó.
Từ vị trí địa lý đặc biệt, cầu Bến Thủy 3 sẽ trở thành nhịp nối giữa phường Trường Vinh năng động với miền quê Tiên Điền giàu truyền thống văn hóa; giữa trung tâm phát triển kinh tế với những không gian văn hóa đặc sắc bên dòng Lam. Đây không chỉ là sự kết nối về giao thông mà còn là sự kết nối về văn hóa, du lịch và di sản.
Nhìn rộng ra cả nước, nhiều địa phương đã thành công trong việc xây dựng những cây cầu thành biểu tượng văn hóa và điểm nhấn cảnh quan. Đà Nẵng có cầu Rồng gắn với biểu tượng linh vật quen thuộc; Quảng Ninh có cầu Bãi Cháy hòa quyện với không gian di sản Hạ Long; Hải Phòng đang xây dựng cầu Nguyễn Trãi với cảm hứng từ sóng biển và cánh buồm thành phố cảng; Bắc Ninh định hướng các công trình cầu mới gắn với không gian văn hóa quan họ.
Xu hướng phát triển hiện đại cho thấy, các cây cầu ngày nay không chỉ là những khối bê tông, thép và dây cáp mà mỗi công trình còn là một tác phẩm kiến trúc, một sản phẩm văn hóa, phản ánh khát vọng phát triển của địa phương.
Xứ Nghệ có đầy đủ chất liệu để tạo nên một biểu tượng như vậy. Đó là núi Hồng - sông Lam; là làng Sen quê Bác; là không gian văn hóa Nguyễn Du; là dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh - di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Tất cả những giá trị ấy hoàn toàn có thể được chuyển tải vào ngôn ngữ kiến trúc của cây cầu mới.
Nếu được nghiên cứu kỹ lưỡng, cây cầu hoàn toàn có thể mang dáng dấp của những cánh buồm căng gió trên dòng Lam, những đường nét cách điệu từ làn điệu ví, giặm, hay hình tượng núi Hồng soi bóng bên dòng sông quê. Khi đó, công trình sẽ không chỉ phục vụ nhu cầu đi lại mà còn trở thành dấu ấn nhận diện của vùng đất Hồng Lam trong tương lai.
Điểm đầu tuyến đường kết nối với đường Nguyễn Sỹ Sách kéo dài, thuộc phường Trường Vinh, tỉnh Nghệ An (Ảnh: Văn Đức).
Bên cạnh kiến trúc, tên gọi của cây cầu cũng là vấn đề đáng được quan tâm. Tên gọi “Bến Thủy 3” hiện nay chủ yếu mang tính kỹ thuật và kế thừa từ các công trình trước đó. Trong khi đó, vị trí xây dựng cây cầu cách địa danh Bến Thủy lịch sử khá xa và lại nằm gần không gian văn hóa Tiên Điền của Đại thi hào Nguyễn Du. Bởi vậy, việc nghiên cứu một tên gọi mới mang đậm bản sắc văn hóa địa phương là điều cần được cân nhắc.
Cũng có ý kiến từng gợi mở ý tưởng đặt tên cầu là “Lam Giang”. Đây là gợi ý đáng suy ngẫm, bởi dòng Lam không chỉ là dòng sông địa lý mà còn là dòng sông văn hóa, dòng sông kết nối lịch sử và tâm hồn của người dân hai tỉnh. Bên cạnh đó, những tên gọi như Hồng Lam, Tiên Điền hay Ví Giặm cũng có thể là những phương án đáng để nghiên cứu, lấy ý kiến rộng rãi trong Nhân dân và giới chuyên môn.
Thiết nghĩ, đối với một công trình mang ý nghĩa liên kết vùng và có vị trí đặc biệt như cầu Bến Thủy 3, các cơ quan chức năng nên xem xét tổ chức cuộc thi tuyển rộng rãi về phương án kiến trúc và tên gọi công trình. Thông qua đó, có thể huy động trí tuệ của các kiến trúc sư, nhà văn hóa, nhà sử học và đông đảo nhân dân để lựa chọn phương án tối ưu nhất, tạo nên một công trình mang dấu ấn riêng của xứ Nghệ.
Xa hơn nữa, hai đầu cầu hoàn toàn có thể được quy hoạch đồng bộ với các không gian văn hóa, quảng trường nhỏ, điểm dừng chân ngắm cảnh, khu giới thiệu về đặc sản địa phương, kết nối với Khu lưu niệm Nguyễn Du, Khu du lịch biển Xuân Thành, cửa Hội và các điểm đến trên tuyến du lịch ven sông Lam. Khi đó, cây cầu sẽ không chỉ là nơi đi qua mà còn là nơi để dừng lại, trải nghiệm và cảm nhận những giá trị văn hóa của vùng đất này.
Điểm cuối giao với đường ven biển, thuộc xã Đan Hải, tỉnh Hà Tĩnh (Ảnh: Văn Đức).
Hiện nay đã có một số cây cầu bắc qua sông Lam nối Nghệ An và Hà Tĩnh. Mỗi cây cầu đều mang một sứ mệnh riêng trong từng giai đoạn phát triển. Nhưng, cầu Bến Thủy 3 có cơ hội trở thành một dấu ấn khác biệt nếu ngay từ hôm nay, công trình được tiếp cận bằng tư duy của kỷ nguyên mới: không chỉ là công trình giao thông, mà còn là công trình văn hóa.
Với sự phát triển của khoa học - công nghệ, năng lực của các đơn vị tư vấn thiết kế cùng quyết tâm của các cấp lãnh đạo hai địa phương, người dân hoàn toàn kỳ vọng về một cây cầu mang bản sắc riêng của xứ Nghệ. Một công trình vừa đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, vừa trở thành điểm nhấn kiến trúc, không gian du lịch và biểu tượng văn hóa mới của vùng đất Hồng Lam. Để rồi, trong tương lai, khi nhắc đến cây cầu ấy, người ta không chỉ nhớ đến một công trình vượt sông Lam, mà còn nhớ đến một nhịp nối bền chặt giữa hai bờ văn hóa, lịch sử và khát vọng phát triển của xứ Nghệ.
Có lẽ, giá trị lớn nhất của cầu Bến Thủy 3 sẽ không chỉ được đo bằng chiều dài nhịp cầu, tổng mức đầu tư hay lưu lượng phương tiện qua lại mà còn được đo bằng khả năng khơi dậy niềm tự hào về văn hóa Hồng Lam, góp phần tạo dựng một biểu tượng mới cho xứ Nghệ trong thời kỳ phát triển và hội nhập. Đó cũng là món quà ý nghĩa mà thế hệ hôm nay có thể dành cho các thế hệ mai sau.
