Với Nghệ nhân dân gian Hoàng Ngọc Chung, xã Thiên Cầm, những câu hò chèo cạn đã trở thành một phần ký ức không thể tách rời của làng biển Nhượng Bạn. Lớn lên trong không gian văn hóa ấy, được nghe cha mẹ và những người đi trước hát xướng, ông thuộc nhiều làn điệu gắn với nghề biển, với cuộc sống lao động và sinh hoạt cộng đồng. Có thời gian phải làm thuê trên tàu cá để mưu sinh, nhưng mỗi khi có dịp, ông vẫn tham gia diễn xướng, đảm nhận vai hề trong những cuộc hò chèo cạn. Thù lao mỗi lần diễn có khi chỉ vài trăm nghìn đồng, thậm chí có buổi không có, nhưng ông vẫn gắn bó. Bởi với ông, được góp mặt trong những cuộc diễn xướng cũng là cách giữ lại một phần hồn cốt quê hương.
Cũng mang nặng lòng với di sản, Nghệ nhân Ưu tú Trần Văn Đài ở xã Cổ Đạm cùng vợ là Nghệ nhân Ưu tú Dương Thị Xanh bền bỉ thực hành và truyền dạy ca trù. Đây là loại hình nghệ thuật đòi hỏi sự khổ luyện, từ cách lấy hơi, nhả chữ, luyến âm, đổ hột đến kỹ thuật đàn và giữ nhịp phách. Trong khi đó, người trẻ ít có điều kiện gắn bó lâu dài, cơ hội biểu diễn và thu nhập từ hoạt động nghệ thuật còn hạn chế. Việc tìm người kế cận vì thế luôn là nỗi trăn trở của những nghệ nhân đang nỗ lực gìn giữ loại hình nghệ thuật truyền thống này.
Di sản không tự nhiên tồn tại qua thời gian mà được gìn giữ bằng sự thực hành và trao truyền bền bỉ của nhiều thế hệ. Khi nghệ nhân ngày càng cao tuổi, lớp kế cận còn mỏng, nguy cơ mai một không chỉ là sự mất đi một loại hình nghệ thuật, mà còn là sự phai nhạt những tri thức, phong tục và ký ức làm nên bản sắc cộng đồng. Vì vậy, bảo tồn không thể chỉ dừng ở sưu tầm, tư liệu hóa hay biểu diễn theo dịp, mà cần tạo môi trường để di sản hiện diện thường xuyên trong đời sống. Trong khi không ít câu lạc bộ ví, giặm vẫn phải tự xoay xở kinh phí hoạt động, việc hỗ trợ thiết thực để duy trì thực hành và trao truyền di sản càng trở nên cần thiết.
Một số mô hình đã chủ động tìm cách mở rộng không gian hoạt động. Câu lạc bộ Dân ca Ví, Giặm Thành Sen do Nghệ nhân dân gian Võ Thị Kiều Thanh làm chủ nhiệm chú trọng nâng cao chất lượng biểu diễn, biên soạn lời ca, dàn dựng chương trình, đầu tư trang phục, đạo cụ và mời nghệ nhân ưu tú hướng dẫn. Câu lạc bộ tham gia biểu diễn tại các sự kiện, chương trình giao lưu, phục vụ du khách trong tỉnh và nhiều địa phương trong nước; đồng thời có cơ hội giới thiệu dân ca ví, giặm tại Thái Lan, Hàn Quốc. Những hoạt động này vừa mở rộng cơ hội tiếp cận công chúng, vừa tạo nguồn thu để trang trải chi phí, bồi dưỡng thành viên và tái đầu tư cho câu lạc bộ.
Cùng với không gian biểu diễn trực tiếp, nền tảng số cũng đang mở ra cách thức lan tỏa mới. Sau giờ làm việc, anh Nguyễn Viết Bình ở xã Tùng Lộc quay video, hát giao lưu trực tuyến và chia sẻ các làn điệu ví, giặm trên mạng xã hội. Những câu hát quê hương nhờ đó vượt khỏi phạm vi sinh hoạt của một câu lạc bộ, tiếp cận thêm nhiều người nghe, trong đó có người trẻ và những người con xa quê. Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi được sử dụng để lan tỏa những giá trị có chiều sâu, chứ không làm biến dạng hoặc giản lược bản sắc nghệ thuật truyền thống.
Mỗi loại hình di sản cũng cần một cách tiếp cận riêng. Ví, giặm có khả năng lan tỏa qua giao lưu, biểu diễn cộng đồng; ca trù cần không gian thưởng thức chuyên biệt; trò Kiều có thể kết nối với di sản Nguyễn Du và Truyện Kiều; còn hò chèo cạn gắn bó mật thiết với không gian văn hóa làng biển, lễ hội và đời sống ngư dân. Phát huy di sản vì thế không phải là áp dụng một mô hình chung cho tất cả, mà là nhận diện đúng giá trị đặc trưng để tìm cách bảo tồn, khai thác phù hợp.
Hà Tĩnh hiện có 704 di tích được xếp hạng; gần 200 câu lạc bộ ví, giặm, ca trù, trò Kiều với hơn 2.000 hội viên; cùng đội ngũ 3 Nghệ nhân Nhân dân và 22 Nghệ nhân Ưu tú. Đó không chỉ là những con số phản ánh tiềm năng văn hóa, mà còn là nền tảng để địa phương phát huy nguồn lực từ di sản. Theo PGS.TS Võ Quang Trọng - Ủy viên Ban Thường vụ Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, Hà Tĩnh có nhiều lợi thế để khai thác giá trị di sản trong phát triển du lịch và các hoạt động kinh tế. Tuy nhiên, mỗi địa phương cần lựa chọn hướng đi phù hợp với đặc trưng văn hóa, điều kiện thực tế; đồng thời có sự đồng hành của Nhà nước, doanh nghiệp, các tổ chức, cá nhân và sự chủ động của nghệ nhân, cộng đồng.
Định hướng phát triển công nghiệp văn hóa mở ra cơ hội kết nối di sản với sáng tạo, du lịch và dịch vụ. Theo Kế hoạch số 640, UBND tỉnh yêu cầu hoàn thiện Đề án phát triển công nghiệp văn hóa Hà Tĩnh đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 trong quý IV/2026, tạo cơ sở khai thác hiệu quả hơn nguồn lực văn hóa phục vụ phát triển.
Tuy nhiên, phát huy di sản không đồng nghĩa với thương mại hóa bằng mọi giá. Giá trị cốt lõi của di sản nằm ở bản sắc, tri thức và ký ức cộng đồng được trao truyền qua nhiều thế hệ; sinh kế chỉ là điều kiện để nghệ nhân yên tâm gắn bó, câu lạc bộ duy trì hoạt động và người trẻ tiếp nối. Bởi một vùng đất không chỉ được nhận diện bởi tiềm lực kinh tế, mà còn bởi chiều sâu văn hóa và bản sắc con người. Khi được bảo tồn có trách nhiệm, phát huy bằng sáng tạo và đặt trong những điều kiện phù hợp, di sản sẽ trở thành sức mạnh nội sinh, vừa bồi đắp đời sống tinh thần, vừa tạo động lực phát triển quê hương.