Nếp xưa trong những khu vườn quê

Trong sự hối hả của nhịp sống hiện đại, có những không gian vẫn lặng lẽ nuôi dưỡng nếp sống và tâm hồn của con người. Đó là những không gian gợi nhớ, đánh thức ký ức thân quen đã theo chúng ta từ thuở ấu thơ. Khu vườn chính là một không gian như thế. Ở đó có sắc xanh của cây lá, có mùi hương của những thứ quả quen thuộc, mùi của đất ẩm sau cơn mưa rào vội vã và cả những nhịp sinh hoạt bình dị của mỗi gia đình.

Với người dân ở các vùng quê, vườn không chỉ để trồng cây mà còn là nơi giữ gìn nếp nhà, nếp làng, neo giữ những giá trị bền bỉ của đời sống cộng đồng.

Trong mỗi khu vườn quê, thời gian dường như trôi chậm lại. Thấp thoáng dưới những bóng cây là dáng hình của bà, của mẹ tảo tần sớm hôm; là những bước chân chập chững, tiếng cười trong veo của con trẻ. Mỗi gốc cây, mỗi luống rau trong vườn nhà đều mang theo dấu ấn của tháng năm, của những dãi dầu mưa nắng trong cuộc đời.

Tại thôn Tây Bắc (xã Cẩm Bình), khu vườn của gia đình ông Nguyễn Huy Quế, bà Nguyễn Thị Hồng đã được gìn giữ qua bốn thế hệ. Trải qua bao đổi thay của cuộc sống, khu vườn vẫn hiện diện như một miền bình yên, nơi con cháu tìm về để hoài niệm những ký ức gia đình, để nhận ra nơi mình thuộc về giữa dòng đời muôn ngả.

Trong không gian ấy, ký ức không được kể bằng những câu chuyện xa xôi mà chỉ đơn giản là thói quen ông bà, con cháu cùng nhau chăm vườn, cách nâng niu từng gốc cây, những bữa cơm có rau nhà trồng và những câu chuyện đời thường được truyền lại tự nhiên từ đời này sang đời khác.

Nói về giá trị to lớn mà khu vườn mang lại cho gia đình, bà Hồng chia sẻ: “Tính đến nay gia đình tôi đã có bốn thế hệ sinh sống, lớn lên tại khu vườn này. Cuối tuần, con cháu lại quây quần về, cùng nhau chăm vườn, trồng cây. Ông bà dạy cho các cháu từng việc nhỏ, chăm bón các loại rau, cây ăn quả. Nhìn con cháu sum vầy trong khu vườn lòng thấy ấm cúng và hạnh phúc lắm".

Không gian vườn cũng là nơi những bài học đầu đời được truyền lại một cách tự nhiên nhất. Qua từng luống đất, từng mùa gieo trồng, con cháu học được sự nhẫn nại, cần cù, học cách sống hài hòa với thiên nhiên và trân trọng thành quả lao động. Không chỉ dừng lại trong phạm vi mỗi gia đình, từ khu vườn nhỏ, những thức quà dân dã như mớ rau, trái bưởi, quả cau, nải chuối… theo chân người quê đi khắp xóm làng.

Cũng bởi sự vất vả, phải “canh nắng”, “đếm mưa” để làm nên những sản phẩm ngọt lành trong vườn quê mà từ bao đời nay, người nông dân luôn trân quý những sản phẩm từ vườn. Trong sự gắn bó của xóm làng, người ta chia cho nhau từng bó rau, quả cà, nắm chè của nhà trồng. Sự san sẻ mộc mạc ấy góp phần nuôi dưỡng tình làng nghĩa xóm, tạo nên nét đẹp bền bỉ trong đời sống cộng đồng nông thôn.

Không chỉ mang theo dư vị của đất trời trong những thức quà quê dân dã, khu vườn còn là khoảng không gian gặp gỡ, kết nối. Dưới bóng cây trong vườn, những câu chuyện đời thường được sẻ chia, những mối quan hệ láng giềng được bồi đắp qua năm tháng.

Khác với nếp sống ở đô thị, tại các vùng nông thôn, sáng sớm, người dân quê thường gặp gỡ nhau qua lời mời gọi của bát nước chè xanh, một vài loại quả hái ngay trong vườn nhà. Cũng chính vì thế mà không khó để bắt gặp những chiếc bàn đá hay một gian chòi nhỏ được dựng lên ngay trong sân vườn làm nơi gặp gỡ, trò chuyện.

Ông Nguyễn Sỹ Huyền (thôn 3, xã Sơn Giang), một người gắn bó nhiều năm với không gian vườn quê, cho rằng: “Vườn là ranh giới giữa các ngôi nhà, nhưng không hề tạo khoảng cách. Qua hàng rào cây lá, bà con vẫn nhìn thấy nhau, gọi nhau sang uống bát nước chè, cùng ngồi chuyện trò. Có việc vui, việc buồn, chuyện làng, chuyện nhà, chuyện trong gia đình cũng từ khu vườn mà san sẻ cho nhau. Nhờ thế mà làng xóm luôn gần gũi, tối lửa tắt đèn có nhau, lòng người cũng vì thế mà an yên hơn.”

Trong quan niệm truyền thống, không gian vườn còn được xem là nơi “tụ khí, sinh vượng” cho ngôi nhà. Một khu vườn được bố trí hài hòa, chan hòa ánh sáng và cây xanh không chỉ mang lại giá trị thẩm mỹ, mà còn góp phần nuôi dưỡng đời sống tinh thần, tạo sự cân bằng giữa con người và tự nhiên. Theo kiến trúc sư Lê Nam, dù ở làng quê hay phố thị, người Việt vẫn có xu hướng giữ lại một khoảng xanh trong không gian sống.

Đó không đơn thuần là nhu cầu sinh hoạt, mà còn phản ánh quan niệm sống gần gũi thiên nhiên, hướng đến sự an nhiên và bền vững. Người xưa có câu ‘trước trồng cau, sau trồng chuối’ nhằm tạo sự thông thoáng phía trước, che chắn phía sau. Hay như quan niệm ‘sơn quản nhân đinh, thủy quản tài’ cũng cho thấy vai trò của cây xanh, mặt nước trong việc mang lại sự cân bằng, an yên cho đời sống gia đình.

Dẫu đời sống đổi thay, từ làng quê đến đô thị, không gian vườn vẫn âm thầm hiện diện trong đời sống người Việt. Vườn nuôi dưỡng bữa cơm gia đình, gìn giữ ký ức, kết nối tình người và làm dịu nhịp sống hôm nay. Trong sắc xanh của cây trái, khu vườn không chỉ là một phần của không gian sống, mà còn là nơi lưu giữ hồn cốt văn hóa, nơi ký ức và hiện tại gặp nhau, nuôi dưỡng những giá trị bền lâu của đời sống con người.