Xã Trường Lưu (Hà Tĩnh) là vùng đất giàu trầm tích văn hóa, nơi dấu ấn chữ nghĩa, khoa bảng in đậm qua bao thế kỷ. Từ những giá trị được lưu giữ qua thăng trầm lịch sử, mạch nguồn văn hóa ấy hôm nay đang được đánh thức, hiện hữu trong đời sống và trở thành niềm tự hào cho thế hệ tiếp nối.
Từ giữa thế kỷ XVIII, Trường Lưu đã nổi tiếng là vùng đất văn hóa, nơi các tao nhân mặc khách tìm đến đàm đạo văn chương và cũng là nơi sản sinh nhiều bậc hiền tài lưu dấu trong lịch sử, tiêu biểu như: La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp – người thầy được Vua Quang Trung trọng vọng; cùng các danh nhân Nguyễn Huy Tự, Nguyễn Huy Oánh, Phan Kính... Họ đã góp phần làm nên một Trường Lưu giàu truyền thống hiếu học, trọng chữ, trọng người tài, rạng danh quê hương qua nhiều triều đại.
Thiếu tướng - GS.TS Hồ Trọng Ngũ - Viện trưởng Viện Nghiên cứu và bảo tồn văn hoá khẳng định: “Chính sự hội tụ hiếm có của tri thức, khoa bảng và đời sống văn hóa dân gian trong suốt nhiều thế kỷ đã tạo cho Trường Lưu một tầm vóc đặc biệt. Nơi đây không chỉ là một làng quê, mà từng là một trung tâm văn hóa có ảnh hưởng trong khu vực, lưu giữ một cách trọn vẹn hiếm thấy cả chiều sâu tri thức và chiều dài lịch sử của một vùng đất”.
Những giá trị ấy được bồi đắp qua thời gian và hiện hữu trong một hệ thống di sản phong phú, mang giá trị lịch sử - văn hóa đặc biệt. Tính đến năm 2026, Trường Lưu có 8 di tích được xếp hạng cấp quốc gia và 21 di tích được xếp hạng cấp tỉnh. Đặc biệt, đây là địa phương duy nhất trong cả nước sở hữu 3 di sản tư liệu được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương, gồm: Mộc bản Trường học Phúc Giang, Hoàng Hoa sứ trình đồ và Văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu.
Cùng với các di sản tư liệu, Trường Lưu còn lưu giữ những giá trị văn hóa được trao truyền bằng lời ca, tiếng hát. Hát ví phường vải - hình thức hát đối đáp giao duyên đặc sắc từng hiện diện trong đời sống sinh hoạt thường nhật của người dân, đã góp thêm một sắc màu riêng vào bức tranh văn hóa của vùng đất này. Di sản văn hoá vật thể và phi vật thể đan cài, tạo nên một Trường Lưu với nhiều lớp ký ức, nơi mỗi địa danh, hiện vật, câu hát đều mở ra một câu chuyện về quá khứ.
Thế nhưng, qua những thăng trầm của thời gian, đình làng, đền, chùa, miếu ở Trường Lưu đã bị hư hại hoặc trở thành phế tích. Ngay cả những di sản đã được UNESCO ghi danh vẫn đang được lưu giữ trong điều kiện còn nhiều hạn chế, kinh phí, cơ sở vật chất, phương tiện kỹ thuật bảo quản còn thiếu; nhiều tư liệu, hiện vật quý vẫn nằm phân tán trong các tư gia, chưa có không gian lưu trữ chuyên nghiệp.
Với di sản văn hoá phi vật thể, nỗi lo còn nằm ở sự đứt gãy trong trao truyền - những câu hát ví, giặm, hát phường vải và các tri thức dân gian nếu không được tiếp nối trong cộng đồng, trường học và đời sống thường nhật sẽ khó tránh khỏi nguy cơ mai một theo thời gian. Bởi vậy, câu chuyện về bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hoá ở Trường Lưu không chỉ là lưu giữ, mà còn là việc tìm cách tiếp cận phù hợp để di sản được bảo tồn đúng giá trị và thực sự trở thành một phần sống động của đời sống hôm nay.
Giữa dòng chảy hối hả của cuộc sống hiện đại, ở Trường Lưu vẫn có những người lặng lẽ dành tâm huyết gìn giữ những giá trị cha ông để lại. Giáo sư, Viện sĩ Nguyễn Huy Mỹ là một trong số đó.
Dù sinh sống và làm việc tại Hà Nội, ông vẫn thường xuyên trở về quê, dành một phần không gian trong căn nhà nhỏ để sưu tầm, nghiên cứu và lưu giữ những tư liệu, hiện vật quý của các thế hệ đi trước. Với ông, mỗi trang tư liệu, mỗi hiện vật tìm lại được không chỉ là một phần ký ức của gia đình, dòng họ, mà còn là mảnh ghép làm nên lịch sử và diện mạo văn hóa Trường Lưu. Bằng sự bền bỉ ấy, những giá trị tưởng chìm khuất theo thời gian tiếp tục được lưu giữ, nghiên cứu và giới thiệu rộng rãi hơn.
Không chỉ những người con xa quê dành tâm huyết cho việc gìn giữ di sản, ngay tại Trường Lưu, bảo tồn các giá trị văn hóa đang từng bước trở thành trách nhiệm chung của cộng đồng. Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa Trường Lưu là một trong những địa chỉ góp phần kết nối quá khứ với hiện tại. Hình ảnh, tư liệu về các di sản được trưng bày, giới thiệu; những câu chuyện về vùng đất văn hiến được kể lại theo cách gần gũi hơn, để người dân, nhất là thế hệ trẻ có thêm cơ hội tìm hiểu về cội nguồn.
Cô giáo Nguyễn Thị Thu Thảo – Phó Hiệu trưởng Trường Tiểu học Trường Lưu (xã Trường Lưu) chia sẻ: “Thời gian qua, nhà trường thường xuyên tổ chức cho học sinh tham quan, trải nghiệm tại Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa Trường Lưu. Qua những lần tìm hiểu, trực tiếp tiếp cận với các tư liệu, hiện vật và câu chuyện về vùng đất quê hương, các em có thêm những trải nghiệm sinh động, hiểu sâu hơn về lịch sử, văn hóa và thêm tự hào về những giá trị được cha ông trao truyền. Qua đó, việc dạy học cũng trở nên gần gũi, thiết thực hơn, khơi dậy hứng thú khám phá và tình yêu quê hương trong mỗi học sinh”.
QUA NHỮNG LẦN TÌM HIỂU, TRỰC TIẾP TIẾP CẬN VỚI CÁC TƯ LIỆU, HIỆN VẬT VÀ CÂU CHUYỆN VỀ VÙNG ĐẤT QUÊ HƯƠNG, CÁC EM CÓ THÊM NHỮNG TRẢI NGHIỆM SINH ĐỘNG, HIỂU SÂU HƠN VỀ LỊCH SỬ, VĂN HÓA VÀ THÊM TỰ HÀO VỀ NHỮNG GIÁ TRỊ ĐƯỢC CHA ÔNG TRAO TRUYỀN.
Từ một không gian lưu giữ, trung tâm đang dần trở thành nơi kết nối cộng đồng với di sản. Bởi khi một hiện vật được nhìn thấy, một câu chuyện được kể lại, một giá trị được hiểu đúng, khoảng cách giữa di sản và đời sống hôm nay cũng dần được thu hẹp.
Ở Đình làng Trường Lưu, sự tiếp nối ấy lại được cảm nhận bằng âm thanh. Những buổi tập của CLB Hát ví phường vải vẫn đều đặn diễn ra dưới sự dìu dắt của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Hà. Trong không gian cổ kính của đình làng, những câu hát đối đáp, những điệu ví ân tình lại ngân lên, gợi nhớ một sinh hoạt văn hóa từng gắn bó với đời sống người dân nơi đây.
Điều đáng mừng là hát ví phường vải không chỉ được gìn giữ trong không gian cộng đồng mà đang từng bước đến với trường học, với thế hệ trẻ. Từ những lời ru, câu hát của bà, của mẹ dành cho con cháu từ thuở nằm nôi đến những giờ học dân ca, tiết mục văn nghệ, sinh hoạt dưới cờ…, những câu ví đang trở thành mạch nguồn nuôi dưỡng tâm hồn, bồi đắp tình yêu và niềm tự hào về quê hương trong thế hệ trẻ. Những việc làm ấy cho thấy, bảo tồn di sản không chỉ là lưu giữ, mà còn là kết nối di sản với cộng đồng, để người dân hiểu, trân trọng và tiếp tục trao truyền những giá trị làm nên bản sắc quê hương.
Di sản không chỉ là những dấu tích, tư liệu được trao truyền qua nhiều thế hệ, mà còn là phần ký ức, bản sắc làm nên chiều sâu văn hóa của một vùng đất. Với hệ thống di sản vật thể, phi vật thể và di sản tư liệu phong phú, trong đó có 3 di sản được UNESCO ghi danh, Trường Lưu đang đứng trước cơ hội đưa những giá trị ấy hiện diện rõ hơn trong đời sống đương đại.
Từ đó, địa phương đang xây dựng Đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Trường Lưu gắn với phát triển du lịch giai đoạn 2026 - 2030 và những năm tiếp theo. Đây được xem là bước đi nhằm tạo một định hướng lâu dài, vừa gìn giữ những giá trị cha ông để lại, vừa khai thác phù hợp để di sản trở thành nguồn lực cho phát triển văn hóa, du lịch và kinh tế - xã hội.
Ông Mai Khắc Trung – Phó Chủ tịch UBND xã Trường Lưu chia sẻ: “Đề án đặt mục tiêu đến năm 2030 cơ bản hoàn thành việc phục dựng những di sản có giá trị lịch sử, văn hóa đã bị hư hỏng, tiêu biểu là Trường tư thục Phúc Giang (Phúc Giang thư viện) và chùa Hân, đồng thời bảo tồn các di tích đang xuống cấp, hoàn thành kiểm đếm, thống kê toàn bộ hệ thống di sản trên địa bàn. Xã cũng hướng tới việc đề cử Nhà nước công nhận Làng văn hiến Trường Lưu là Di tích Quốc gia đặc biệt, qua đó tạo thêm cơ sở để bảo tồn, phát huy những giá trị đặc sắc của vùng đất văn hiến này”.
VIỆC ĐƯA DI SẢN VÀO TRƯỜNG HỌC, XÂY DỰNG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC TRUYỀN THỐNG HIẾU HỌC CHO THẾ HỆ TRẺ ĐƯỢC XEM LÀ NHIỆM VỤ CÓ Ý NGHĨA LÂU DÀI, BỞI CHỈ KHI THẾ HỆ TRẺ HIỂU VÀ TỰ HÀO VỀ DI SẢN, MẠCH NGUỒN VĂN HÓA MỚI CÓ THỂ BỀN VỮNG TIẾP NỐI.
Không chỉ dừng ở việc "giữ", đề án còn chú trọng việc "phát huy" đưa di sản trở thành nguồn lực sống cho phát triển. Đó là việc phục hồi, lan tỏa hiệu quả dân ca ví, giặm và hát ví phường vải; đẩy mạnh chuyển đổi số, tư liệu hóa, số hóa các di sản; xây dựng các điểm du lịch di sản, du lịch trải nghiệm, du lịch cộng đồng, kết nối với những điểm đến tiêu biểu khác của Hà Tĩnh... Đặc biệt, việc đưa di sản vào trường học, xây dựng chương trình giáo dục truyền thống hiếu học cho thế hệ trẻ được xem là nhiệm vụ có ý nghĩa lâu dài, bởi chỉ khi thế hệ trẻ hiểu và tự hào về di sản, mạch nguồn văn hóa mới có thể bền vững tiếp nối.
Để hiện thực hóa những mục tiêu ấy, tổng kinh phí dự kiến thực hiện đề án khoảng 115 - 125 tỷ đồng, được huy động từ nhiều nguồn: ngân sách cấp trên hỗ trợ, ngân sách địa phương, lồng ghép từ các chương trình, dự án văn hóa - giáo dục và đặc biệt là nguồn xã hội hóa từ các tổ chức, cá nhân, dòng họ, doanh nghiệp. Việc đa dạng hóa nguồn lực sẽ tạo thêm điều kiện để các nhiệm vụ: bảo tồn, phục dựng và phát huy giá trị di sản được triển khai đồng bộ, từng bước đưa những giá trị văn hóa đặc sắc của Trường Lưu hiện diện rõ nét hơn trong đời sống đương đại.
Trường Lưu hôm nay đang đổi thay từng ngày, vươn lên với một sức sống mới. Nhưng giữa nhịp phát triển ấy, người dân nơi đây vẫn kiên trì gìn giữ, phát huy và lan tỏa hệ thống di sản của quê hương bằng tất cả niềm tự hào và lòng tôn kính sâu sắc dành cho các bậc tiền nhân. Đó không chỉ là câu chuyện của quá khứ được kể lại, mà là hành trình đang tiếp diễn để Trường Lưu trở thành một địa chỉ văn hóa giàu bản sắc, nơi các giá trị truyền thống được gìn giữ và lan tỏa trong đời sống hôm nay. Từ nền tảng văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ, Trường Lưu đang từng bước phát huy di sản thành nguồn lực, tạo động lực cho phát triển du lịch, kinh tế - xã hội, góp phần xây dựng một miền quê văn minh, hiện đại và giàu khát vọng.
BÀI, ẢNH: THÚY NGỌC
THIẾT KẾ: HUY TÙNG
![[Infographic] Nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh - cây đại thụ của văn hóa xứ Nghệ](https://cdn.baohatinh.vn/images/vwKBv-iOir16R0H2x9_FDdfMlfkW0WLPFYov2UNRiCRG3-iOLRv5MWHu5bEN7ORUIIl2tWfQZI6q-FizZg7j3D4JRIWXkuA-NUzZGfZJ0esbMP_4T59FTn4CFCPFK9k1/bqbht_br_anh-dai-dien-infographic-khanh-phuong-2.png.avif)
