Nông nghiệp sinh thái mở ra hướng đi tất yếu để Hà Tĩnh chuyển từ tăng trưởng dựa vào sản lượng sang nâng cao chất lượng, giá trị và tính bền vững. Tuy nhiên, hành trình trở thành phương thức sản xuất phổ biến vẫn còn nhiều thách thức. Quy mô sản xuất manh mún, nguồn lực đầu tư hạn chế và liên kết chuỗi thiếu bền chặt đang là những điểm nghẽn cản bước quá trình chuyển đổi xanh của ngành nông nghiệp...
Năm 2026, Công ty Green Carbon INC phối hợp với Viện KHKT Nông nghiệp Bắc Trung Bộ, Sở NN&MT Hà Tĩnh triển khai trên diện rộng dự án ứng dụng công nghệ tưới ngập, khô xen kẽ trong canh tác lúa thích ứng với biến đổi khí hậu (AWD). Tổng cả vụ xuân và hè thu, toàn tỉnh có hơn 8.440 ha lúa thuộc 15 phường, xã tham gia. Đây là một trong những dấu ấn rõ nét trong nỗ lực thúc đẩy sản xuất lúa theo hướng sinh thái, giảm phát thải khí nhà kính. Tuy nhiên, đằng sau quy mô triển khai hàng nghìn ha, việc áp dụng AWD ở nhiều địa phương vẫn gặp trở ngại khi diện tích sản xuất còn phân tán, các vùng canh tác chưa được tổ chức đồng bộ.
Tại xã Đông Kinh, địa phương đăng ký tham gia dự án AWD ở cả vụ xuân và hè thu, mỗi vụ hơn 201 ha trên 7 thôn (tương đương 7 khu vực sản xuất). Theo quy trình, sau khi cấy, ruộng được duy trì lớp nước nông và được rút tự nhiên ra khỏi mặt ruộng. Quá trình này được theo dõi qua ống quan trắc AWD, khi mực nước hạ xuống 15 cm dưới mặt đất, ruộng được tưới trở lại với lớp nước 3-5 cm. Chu kỳ ngập, khô xen kẽ được lặp lại trong giai đoạn sinh trưởng của cây lúa. Dù đã có quy trình “chuẩn”, cả 2 vụ, vẫn có 2 khu vực với 70 ha không đáp ứng yêu cầu của dự án.
Ông Bùi Văn Sơn - Trưởng thôn Liên Bình, cộng tác viên dự án AWD tại địa phương cho biết: “Diện tích áp dụng còn nhỏ, nhiều hộ tham gia nên hiệu quả sinh thái dù đã thấy song về tổng thể vẫn chưa rõ nét. Trong khi đó, vùng dự án ở xa, nằm xen kẽ với những vùng canh tác truyền thống, sử dụng chung hệ thống thủy lợi nên công tác điều tiết nước gặp không ít khó khăn. Chúng tôi nhiều lần gặp phản ứng của bà con khi nhiều người vẫn giữ tư duy cũ, nước phải tưới đều, tưới ngập thay vì chờ đủ ngưỡng theo quy trình”.
Theo đánh giá của Sở NN&MT, có đến 10/15 xã, phường đạt kết quả thấp hoặc chưa triển khai dự án, trong đó 6 địa phương chưa thực hiện, gồm: Cẩm Lạc, Đồng Tiến, Hà Huy Tập, Thạch Lạc, Trường Lưu và Cẩm Trung. Khó khăn không chỉ xuất phát từ đồng ruộng phân tán, tập quán canh tác của các hộ dân thiếu đồng nhất mà còn do hệ thống hạ tầng yếu, đồng ruộng chưa bằng phẳng; kênh mương thủy lợi thiếu đồng bộ, nhiều nơi xuống cấp. “Việc điều tiết nước theo từng đồng rất khó. Có khi phía ruộng cao, nước đã khô nhưng phía trũng hơn mực nước trong ống quan trắc lại chưa đảm bảo kỹ thuật. Toàn xã đăng ký tham gia 700 ha nhưng chỉ thực hiện được hơn 217 ha, đạt 31% diện tích đăng ký”, ông Nguyễn Văn Đại - Phó Trưởng phòng Kinh tế, UBND xã Gia Hanh cho biết.
Hà Tĩnh đã sớm xác định định hướng phát triển nông nghiệp sinh thái, hữu cơ, tuần hoàn gắn với tập trung, tích tụ ruộng đất, tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị và thúc đẩy canh tác giảm phát thải. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi vẫn chưa tạo được bước chuyển tương xứng với định hướng và tiềm năng sản xuất của tỉnh, quy mô liên kết còn nhỏ lẻ.
HIỆN NAY, 43 XÃ, PHƯỜNG CHƯA CỬ CÁN BỘ VÀ NÔNG DÂN ĐI ĐÀO TẠO QUY TRÌNH SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP HỮU CƠ.
Đến nay, dù 68/69 xã, phường đã ký kết hợp tác phát triển nông nghiệp hữu cơ, tuần hoàn với Công ty TNHH Tập đoàn Quế Lâm nhưng chỉ mới có 37 địa phương có mô hình liên kết chuỗi giá trị. Trong đó, có 105 cơ sở chăn nuôi lợn (gần 7.000 con), chiếm khoảng 1,7% tổng đàn lợn toàn tỉnh và 480 ha lúa, chiếm khoảng 0,4% tổng diện tích lúa cả năm của tỉnh. Hiện nay, 43 xã, phường chưa cử cán bộ và nông dân đi đào tạo quy trình sản xuất nông nghiệp hữu cơ.
NĂM 2025, TOÀN TỈNH GHI NHẬN KHOẢNG 100 HA DIỆN TÍCH BỜ RUỘNG, BỜ MƯƠNG BỊ PHUN THUỐC TRỪ CỎ KHÔNG CHỌN LỌC, GÂY ẢNH HƯỞNG ĐẾN CÂY TRỒNG, LÀM SUY GIẢM CHẤT LƯỢNG ĐẤT, Ô NHIỄM NGUỒN NƯỚC VÀ TIỀM ẨN NGUY CƠ ĐỐI VỚI SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG.
Nhiều chuỗi sản xuất khác, hoặc chưa thoát “kén” mô hình thí điểm hoặc chỉ mới tham gia được một vài khâu trong chuỗi giá trị, chưa tạo được liên kết bền chặt. Quan trọng hơn, những tín hiệu tích cực về tư duy nông nghiệp tuần hoàn, nông nghiệp hữu cơ chưa trở thành tập quán mới trong nông dân. Mỗi năm, đồng ruộng Hà Tĩnh vẫn phải “gánh” gần 200 trăm tấn thuốc bảo vệ thực vật hóa học. Năm 2025, toàn tỉnh ghi nhận khoảng 100 ha diện tích bờ ruộng, bờ mương bị phun thuốc trừ cỏ không chọn lọc, gây ảnh hưởng đến cây trồng, làm suy giảm chất lượng đất, ô nhiễm nguồn nước và tiềm ẩn nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng.
MẶC DÙ HÀ TĨNH ĐỨNG TOP ĐẦU CẢ NƯỚC VỀ DIỆN TÍCH RỪNG ĐƯỢC CẤP CHỨNG CHỈ QUẢN LÝ RỪNG BỀN VỮNG (FSC), SONG DIỆN TÍCH RỪNG TRỒNG FSC ĐẾN NAY CHỈ ĐẠT HƠN 18.100 HA, CHIẾM HƠN 21% DIỆN TÍCH RỪNG NGUYÊN LIỆU.
Ở lĩnh vực lâm nghiệp, Hà Tĩnh hiện có khoảng 359.000 ha rừng và đất lâm nghiệp, chiếm khoảng 60% diện tích tự nhiên. Trong đó, diện tích rừng tự nhiên nghèo và nghèo kiệt, chưa có trữ lượng 91.381 ha. Rừng trồng nguyên liệu hiệu quả còn thấp, sản lượng khai thác khoảng 605.000 m3/năm, thu nhập 60-70 triệu đồng/ha (trong 5 năm), chủ yếu là rừng gỗ nhỏ. Trong khi đó, mặc dù Hà Tĩnh đứng top đầu cả nước về diện tích rừng được cấp chứng chỉ quản lý rừng bền vững (FSC), song diện tích rừng trồng FSC đến nay chỉ đạt hơn 18.100 ha, chiếm hơn 21% diện tích rừng nguyên liệu, để “khoảng trống” khá lớn trong khai thác giá trị kinh tế và sinh thái như hấp thụ, lưu trữ carbon; khó liên kết chuỗi giá trị.
BÊN CẠNH ĐỊA HÌNH ĐỒI NÚI, THƯỜNG XUYÊN CHỊU THIÊN TAI THÌ DIỆN TÍCH RỪNG CỦA CÁC HỘ CÒN PHÂN TÁN LÀM ẢNH HƯỞNG ĐẾN NGUỒN CUNG ỔN ĐỊNH.
Ông Phan Tấn Mẫn - Giám đốc Công ty TNHH MTV VBE Hà Tĩnh thông tin: “Công ty đang liên kết với HTX Chứng chỉ rừng Hương Khê và Liên hiệp HTX chứng chỉ rừng Tây Kim sản xuất chuỗi nguyên liệu FSC. Tuy nhiên, bên cạnh địa hình đồi núi, thường xuyên chịu thiên tai thì diện tích rừng của các hộ còn phân tán làm ảnh hưởng đến nguồn cung ổn định; nhiều hộ dân chưa tuân thủ quy trình, khai thác sớm, hạn chế cơ hội nâng cao giá trị rừng trồng”.
Bên cạnh đó, hạ tầng lâm sinh còn thiếu hụt đã cản trở khả năng tiếp cận nguồn nguyên liệu, trong khi thu nhập từ rừng chưa đảm bảo sinh kế cho người dân…
Vụ xuân năm 2023, Công ty CP Hòa Lạc IEC triển khai liên kết với Tổ hợp tác sản xuất lúa hữu cơ thôn Bình Quang (xã Cẩm Bình cũ) sản xuất lúa ST25 trên diện tích 5 ha. Không chỉ sản xuất, thu mua cuối vụ, doanh nghiệp (DN) này còn “nuôi” ý tưởng chế biến sâu sản phẩm lúa gạo. Tuy nhiên, chỉ sau 4 mùa vụ liên kết, đến vụ xuân 2025, DN gặp khó về thị trường tiêu thụ nên đã không thu mua lúa cho bà con khiến cho mối liên kết bị đứt gãy. Điều đáng tiếc hơn, xứ đồng này từng mất 6 vụ sản xuất để được cấp chứng nhận hữu cơ đã phải dừng lại ước mơ xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn.
Ông Dương Thế Hoàng - Giám đốc Công ty CP Hòa Lạc IEC lý giải, quá trình liên kết sản xuất không thuận lợi do gặp thiên tai, tỷ lệ thành phẩm đạt thấp; trong khi, một số hộ dân không tuân thủ quy trình kỹ thuật. Năm 2025, DN ngừng kế hoạch cung cấp lúa ST25 cho thị trường nên không còn nhu cầu thu mua nữa.
CÁC TỔ HỢP TÁC, HTX MỚI CHỈ ĐẢM ĐƯƠNG ĐƯỢC ĐẦU MỐI TẬP HỢP HỘ DÂN MÀ CHƯA THỰC HIỆN ĐƯỢC CÔNG TÁC QUẢN LÝ, GIÁM SÁT VÀ ĐIỀU PHỐI CÁC THÀNH VIÊN MỘT CÁCH BÀI BẢN.
Câu chuyện đã qua lâu nhưng bất cập trong liên kết vẫn còn hiện hữu và trở thành “nút thắt” chung của quá trình chuyển hóa thành chuỗi giá trị. DN, HTX đầu chuỗi yếu năng lực thị trường, vội vã đi tìm vùng nguyên liệu mà chưa đánh giá đầy đủ khả năng tổ chức sản xuất, kiểm soát chất lượng và duy trì đầu ra ổn định. Trong khi đó, các tổ hợp tác, HTX mới chỉ đảm đương được đầu mối tập hợp hộ dân mà chưa thực hiện được công tác quản lý, giám sát và điều phối các thành viên một cách bài bản. Một bộ phận HTX có quy mô nhỏ, vốn ít, dễ tổn thương trước thị trường và ảnh hưởng thiên tai; xây dựng phương án SXKD còn hạn chế càng khó để bền bỉ với hành trình nông nghiệp sinh thái.
Trường hợp HTX Thương mại dịch vụ nông nghiệp Hạ Vàng (xã Can Lộc) là một minh chứng. Sau khi huyện Can Lộc (cũ) hoàn thành tập trung ruộng đất lần 3, HTX là một trong những đơn vị đi đầu xây dựng vùng nguyên liệu gạo Hạ Vàng đạt tiêu chuẩn OCOP theo quy trình VietGAP. Thời điểm cao nhất, diện tích HTX lên đến trên 30 ha nhưng do những hạn chế về công tác điều hành, sự thiếu bền bỉ của thành viên, đến nay diện tích rút lại chỉ còn 5 ha. Hay, HTX Thanh niên Thành Sen (phường Trần Phú) cũng không thể duy trì sản xuất rau - củ - quả hữu cơ sau thiệt hại của 2 trận bão lịch sử hồi năm 2025 do không đủ nguồn lực tài chính.
Theo thống kê của Liên minh HTX tỉnh, toàn tỉnh có 560 HTX hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, chiếm gần 60% HTX toàn tỉnh, song có khoảng 20% HTX trong số đó là hoạt động yếu.
Ông Lê Đăng Phúc - Phó Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh cho biết: “Giai đoạn 2022-2025, hệ thống chính sách hỗ trợ HTX khá lớn song khả năng hấp thụ của HTX còn hạn chế. Cùng với đó, nhiều HTX khó tiếp cận tín dụng do thiếu tài sản bảo đảm và năng lực quản trị tài chính chưa đáp ứng yêu cầu. Việc ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số trong quản lý, truy xuất nguồn gốc còn yếu; liên kết thị trường thiếu bền vững, đầu ra sản phẩm chưa ổn định. Đáng lo ngại, một số HTX chưa gắn mở rộng sản xuất với nhu cầu thị trường, tiềm ẩn nhiều rủi ro. Đây là những điểm nghẽn khiến HTX khó phát huy được vai trò nòng cốt trong sản xuất, hình thành chuỗi giá trị bền vững”.
Về phía người nông dân, thói quen canh tác truyền thống và tư duy lấy sản lượng làm trọng vẫn chưa dễ thay đổi. Đáng nói, khi thiếu cơ chế chia sẻ rủi ro và bảo đảm lợi ích, người dân thường có xu hướng lựa chọn phương thức sản xuất quen thuộc, ít ràng buộc hơn. Thực trạng này diễn ra ở tất cả lĩnh vực, từ sản xuất lúa, rau, chăn nuôi đến phát triển rừng bền vững. “Gia đình có 10 ha rừng, trong đó 6 ha rừng tự nhiên và 4 ha rừng sản xuất, chủ yếu là keo, tôi rất muốn chuyển đổi, trồng rừng theo chứng chỉ FSC. Tuy nhiên, trong khi chính sách hỗ trợ công tác quản lý còn thấp, việc kéo dài thời gian thu hoạch rừng sản xuất 7-8 năm, gia đình lo ngại không đủ kinh tế để trang trải cuộc sống”, chị Phạm Hồng Lê - thôn Hà Chua, xã Sơn Tây chia sẻ.
Thị trường tiêu thụ cũng là một nguyên nhân khiến liên kết giữa DN - HTX - nông dân còn lỏng lẻo. Giá bán một số sản phẩm nông nghiệp sinh thái dù có nhỉnh hơn so với sản phẩm thông thường, song chưa đủ tạo ra thị trường có giá trị cao, riêng biệt. Chẳng hạn, lúa hữu cơ có giá cao hơn sản phẩm truyền thống khoảng 15-20%; sản phẩm lợn cũng ở mức tương tự; lúa sản xuất theo mô hình giảm phát thải chưa có sự khác biệt. Còn đối với sản phẩm rừng nguyên liệu, thời gian thu hồi vốn dài, thu nhập trên hộ chưa cao. Khi sinh kế còn đặt lên bàn cân, việc duy trì cam kết sản xuất theo hướng sinh thái, bảo vệ môi trường khó chỉ dựa vào ý thức.
Giai đoạn 2021-2025, Nghị quyết số 51/2021/NQ-HĐND ngày 16/12/2021 của HĐND tỉnh quy định chính sách khuyến khích phát triển nông nghiệp, nông thôn gắn với xây dựng tỉnh đạt chuẩn NTM trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh, Nghị quyết số 44/2021/NQ-HĐND ngày 16/12/2021 của HĐND tỉnh quy định “Một số cơ chế, chính sách hỗ trợ tạo nguồn lực xây dựng thành công tỉnh Hà Tĩnh đạt chuẩn NTM, giai đoạn 2022-2025” đã tạo chuyển động song việc thực hiện vẫn còn vướng mắc. Một số nội dung chính sách chưa phù hợp nhu cầu thực tế sản xuất; hồ sơ, thủ tục phức tạp, thiếu linh hoạt với thực tiễn khiến cho tỷ lệ giải ngân chưa đạt kỳ vọng. Một số chính sách của Trung ương khó triển khai do tỉnh chưa bố trí đủ vốn đối ứng.
Thạc sĩ Nguyễn Thị Thu Trang - Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam trao đổi: "Điểm nghẽn của nông nghiệp sinh thái, hữu cơ ở Hà Tĩnh không chỉ nằm ở kỹ thuật canh tác mà còn ở sự thiếu đồng bộ giữa quy hoạch vùng sản xuất, tổ chức sản xuất và thị trường tiêu thụ. Địa hình chia cắt, sản xuất manh mún, chi phí đầu tư cao, cơ giới hóa và công nghệ sau thu hoạch còn hạn chế khiến việc tạo ra sản phẩm đồng đều, đáp ứng các tiêu chuẩn, quy chuẩn gặp nhiều trở ngại. Bên cạnh đó, thị trường tiêu thụ chưa được tổ chức bài bản như: thiếu kênh phân phối ổn định, chi phí chứng nhận và truy xuất nguồn gốc còn cao, trong khi liên kết giữa người sản xuất, HTX và DN chưa bền vững. Điều này làm giảm động lực chuyển đổi của nông dân. Phát triển nông nghiệp sinh thái, hữu cơ cần được tiếp cận theo vùng và dựa trên bằng chứng khoa học. Đồng thời, quá trình chuyển đổi từ nông nghiệp truyền thống, quy mô nhỏ sang phương thức sản xuất theo hướng nông nghiệp sinh thái, hữu cơ, tuần hoàn cần gắn quy trình kỹ thuật với đầu tư hạ tầng, tổ chức liên kết chuỗi và phát triển thị trường, tạo giá trị bền vững”.
BÀI, ẢNH: VĂN TUẤN - THÁI OANH - NGUYỄN OANH
THIẾT KẾ: HUY TÙNG
(còn nữa)
