Xã Cổ Đạm từ lâu là vùng đất có bề dày lịch sử, văn hóa, với hệ thống đình, đền, miếu, nhà thờ hiện diện ở nhiều làng quê. Từ ngày 1/7/2025, sau khi các xã Cổ Đạm, Xuân Liên và Cương Gián được sáp nhập, không gian địa giới được mở rộng cũng đồng thời quy tụ thêm nhiều giá trị văn hóa, lịch sử đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Trong tổng số 704 di tích trên toàn tỉnh, riêng xã Cổ Đạm có tới 42 di tích, chiếm gần 7%. Trong đó, 3 di tích được xếp hạng cấp quốc gia gồm: Đình Hoa Vân Hải (thôn Vân Hải), đền thờ Thái sư Cương Quốc Công Nguyễn Xí (thôn Song Nam) và nhà thờ Tiến sĩ Nguyễn Bật Lãng (thôn Cam Lâm). Cùng với hàng chục đình, đền, miếu, nhà thờ và địa điểm lịch sử khác, hệ thống di tích này không chỉ cho thấy sự phong phú về loại hình mà còn phản ánh khá rõ bề dày lịch sử, văn hóa và đời sống tinh thần của người dân Cổ Đạm qua nhiều thế hệ.
Không chỉ nhiều về số lượng, các di tích ở Cổ Đạm còn khá đa dạng về loại hình và giá trị. Có những công trình gắn với danh nhân, khoa bảng; có những đình, đền gắn với tín ngưỡng, sinh hoạt cộng đồng; cũng có những địa điểm ghi dấu các sự kiện trong những năm tháng đấu tranh bảo vệ quê hương.
Qua thời gian, nhiều di tích vẫn được người dân gìn giữ, trở thành những địa chỉ quen thuộc trong đời sống văn hóa, tâm linh của mỗi làng quê. Tiêu biểu như Thiên Cổ Miếu gắn với dòng họ Đặng và truyền thống hiếu học; Cửa Điện – đền Đông Giáp, đền Thượng, đền Cửa Bà, đền Cá Ông gắn với đời sống tín ngưỡng của cư dân địa phương. Đền Ký Lục hiện còn lưu giữ hai đạo sắc phong cổ dưới triều vua Duy Tân và Khải Định; đền Giếng Chay, nhà thờ Phan Tôn Chu… cũng là những địa chỉ lưu giữ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa.
Ở một mạch lịch sử khác, Khu di tích trận địa pháo Bãi Dừa ghi dấu sự hy sinh của 20 cán bộ, chiến sĩ Đại đội Pháo binh 45 Hà Tĩnh trong những năm tháng chiến tranh. Từ một trận địa năm xưa, nơi đây hôm nay trở thành địa chỉ giáo dục truyền thống, giúp các thế hệ hiểu thêm về những hy sinh, đóng góp của cha ông trong sự nghiệp đấu tranh bảo vệ quê hương, đất nước.
Sự phong phú của hệ thống di tích không chỉ được thể hiện qua những công trình hiện hữu mà còn được gìn giữ qua những câu chuyện về làng quê, các bậc tiền nhân, phong tục, tín ngưỡng được người dân trao truyền qua nhiều thế hệ.
Ông Trần Trọng Phú (85 tuổi, thôn Phú Kỳ, xã Cổ Đạm) chia sẻ: “Ở xã Cổ Đạm, các đình, đền có từ lâu đời, gắn bó với bà con trong làng qua nhiều thế hệ. Chúng tôi được ông cha kể lại về lịch sử, nguồn gốc của từng nơi, giờ mình lại kể cho con cháu biết. Bà con ai cũng mong những di tích này được gìn giữ để thế hệ sau còn biết đến truyền thống của quê hương”.
Từ ý thức của mỗi người dân, việc bảo vệ di tích dần trở thành trách nhiệm chung của cộng đồng. Ở nhiều thôn, xóm, người dân cùng tham gia chăm sóc, chỉnh trang khuôn viên, duy trì các nghi lễ và hoạt động văn hóa gắn với di tích. Qua đó, những giá trị được lưu giữ trong mỗi công trình tiếp tục có sự gắn kết với đời sống hôm nay.
Ông Phạm Trung Thông (Bí thư Chi bộ thôn Phú Kỳ, xã Cổ Đạm) cho biết: “Các di tích là tài sản chung của quê hương nên bà con rất có ý thức trong việc gìn giữ. Mỗi khi di tích cần vệ sinh, chỉnh trang hay tổ chức các hoạt động văn hóa, người dân đều tích cực tham gia. Chúng tôi cũng chú trọng giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về lịch sử, ý nghĩa của từng di tích để cùng có trách nhiệm bảo tồn và phát huy những giá trị cha ông để lại”.
Cùng với hệ thống di tích vật thể, Cổ Đạm còn có nhiều loại hình văn hóa phi vật thể đặc sắc. Nổi bật trong số đó là ca trù – loại hình nghệ thuật đã gắn bó lâu đời và góp phần tạo nên nét riêng trong đời sống văn hóa của vùng đất này. Hiện nay, ca trù vẫn được các nghệ nhân, câu lạc bộ duy trì và truyền dạy. Cùng với đó, trò Kiều và nhiều hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian tiếp tục được gìn giữ. Các lễ hội truyền thống như lễ hội đình Hoa Vân Hải, lễ cầu ngư làng Cam Lâm cũng được duy trì, vừa đáp ứng nhu cầu văn hóa, tín ngưỡng, vừa tạo không gian gắn kết cộng đồng.
Nhìn rộng hơn, giá trị di sản của Cổ Đạm không chỉ nằm ở 42 di tích, trong đó 21 di tích đã được xếp hạng, mà còn ở sự kết hợp giữa các công trình lịch sử, văn hóa với lễ hội, ca trù, trò Kiều và những nét văn hóa đặc trưng của cư dân ven biển. Đây là nguồn tài nguyên khá đặc biệt để địa phương tính đến những hướng phát huy giá trị phù hợp.
Ông Hoàng Văn Hà - Phó Chủ tịch UBND xã Cổ Đạm cho biết: “Với 42 di tích cùng nhiều lễ hội và loại hình văn hóa truyền thống, Cổ Đạm có nguồn tài nguyên văn hóa khá phong phú. Thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục quan tâm bảo tồn, phát huy giá trị các di tích; đồng thời nghiên cứu kết nối các điểm di sản với không gian văn hóa ven biển, lễ hội truyền thống và hoạt động trải nghiệm cộng đồng, từng bước hình thành những sản phẩm du lịch mang đặc trưng của Cổ Đạm”.
Qua thời gian, những di tích, lễ hội và nét văn hóa truyền thống ở Cổ Đạm vẫn được cộng đồng gìn giữ, tiếp nối trong đời sống. Việc bảo tồn gắn với kết nối và phát huy những giá trị sẵn có không chỉ góp phần giữ gìn bản sắc của vùng đất giàu truyền thống mà còn mở ra hướng phát triển các sản phẩm văn hóa, du lịch đặc trưng, để di sản tiếp tục được trao truyền và trở thành nguồn lực cho địa phương.
