Con gái anh bạn tôi hiện là sinh viên năm thứ hai tại một trường chuyên nghiệp trên địa bàn phường Thành Sen, tỉnh Hà Tĩnh. Sau giờ học, cháu làm thêm công việc phục vụ bàn cho một nhà hàng gần trường. Có lần, nhà hàng quyết định giữ lại tiền lương với lý do đi làm không mặc trang phục theo quy định.
Cháu không đồng ý vì điều khoản liên quan trong hợp đồng khá mơ hồ. Đấu lý mãi không được, cháu nghĩ ra cách viết bài phân trần sự việc lên Facebook rồi nhờ bạn bè chia sẻ theo kiểu "bóc phốt". Cuối cùng nhà hàng phải xuống nước thanh toán lương và… chấm dứt hợp đồng.
Người làm nhận được lương nhưng mất việc. Người thuê trả lương nhưng cũng mất đi một nhân sự. Một mối quan hệ lao động lẽ ra có thể mang lại lợi ích cho cả hai phía lại kết thúc trong sự miễn cưỡng của cả hai bên.
Có cung, có cầu, thiếu kết nối
Điều đáng nói trong câu chuyện trên không chỉ là sự thiếu rõ ràng trong thỏa thuận lao động mà còn là cách thức hình thành quan hệ lao động. Sinh viên thường trực tiếp đến các cơ sở kinh doanh tìm việc hoặc thông qua bạn bè, các hội nhóm trên Facebook, Zalo, các trang web giới thiệu việc làm bán thời gian. Chủ cơ sở kinh doanh cũng chủ yếu tuyển người qua những kênh tương tự. Họ hầu như đang tự thương lượng, mặc cả dựa trên nhu cầu cá nhân hơn là các điều kiện pháp lý.
Với cách thức kết nối này, sinh viên có thể đối diện với nhiều rủi ro: bị thu phí môi giới bất hợp lý, nợ lương, ép làm quá giờ hoặc bố trí công việc không đúng thỏa thuận. Ở chiều ngược lại, cơ sở sử dụng lao động cũng gặp khó khăn trong việc tìm người phù hợp, sắp xếp ca làm theo lịch học, bất lực khi người lao động đột ngột nghỉ việc. Nhà trường cũng thiếu thông tin để tư vấn, hỗ trợ sinh viên khi cần thiết.
Đây là một khoảng trống đáng suy nghĩ, bởi nhu cầu làm thêm của sinh viên không chỉ lớn mà còn rất chính đáng. Các bạn trẻ đi làm để có thêm thu nhập, nhưng giá trị nhận được không chỉ đo bằng tiền. Đó còn là kỹ năng giao tiếp, ý thức trách nhiệm, kỷ luật lao động, kinh nghiệm nghề nghiệp và những trải nghiệm xã hội mà giảng đường khó có thể mang lại đầy đủ.
Ở chiều ngược lại, không ít cơ sở sản xuất, kinh doanh có nhu cầu sử dụng lao động trong những khung giờ nhất định. Một nhà hàng có thể chỉ cần tăng cường nhân viên vào giờ cao điểm; một cửa hàng có thể cần thêm người vào dịp cuối tuần; một doanh nghiệp có thể cần bổ sung nhân lực để thực hiện những phần việc cụ thể. Trong nhiều trường hợp, tuyển thêm một lao động toàn thời gian chưa hẳn là phương án tối ưu.
Nhu cầu làm việc bán thời gian của sinh viên và nhu cầu sử dụng lao động linh hoạt của doanh nghiệp hoàn toàn có thể bổ trợ cho nhau. Vấn đề là hai bên đang tìm đến nhau bằng cách nào?
Vì sao doanh nghiệp còn dè dặt?
Tại Hà Tĩnh, việc kết nối lao động bán thời gian dành cho sinh viên dường như vẫn chưa trở thành một phân khúc được các đơn vị dịch vụ việc làm chú trọng khai thác. Theo ông Bùi Văn Anh, giám đốc một doanh nghiệp chuyên cung ứng nhân lực ở Hà Tĩnh, các lĩnh vực như tư vấn du học, đưa lao động đi làm việc ở nước ngoài, cung ứng nhân lực cho các công trường, nhà máy, xí nghiệp vẫn là lựa chọn ưu tiên bởi tính ổn định của các đơn hàng cao hơn so với phân khúc lao động sinh viên.
Sự dè dặt này cũng có lý do từ bài toán kinh doanh. Để kết nối thành công một việc làm bán thời gian, doanh nghiệp dịch vụ việc làm phải bỏ công sức xác minh thông tin, sàng lọc ứng viên, đối chiếu lịch học với ca làm, hỗ trợ các bên trong quá trình thỏa thuận. Trong khi đó, giá trị mỗi giao dịch thường không lớn, nhu cầu việc làm lại dễ biến động theo lịch học, lịch thi và các kỳ nghỉ.
Vấn đề là trong bối cảnh doanh nghiệp còn dè dặt, liệu các cơ sở đào tạo, thông qua đoàn thanh niên, hội sinh viên, có thể chủ động hơn trong việc kết nối người học với thị trường lao động?
Lâu nay, các trường đại học, cao đẳng thường chú trọng liên kết với doanh nghiệp để tổ chức thực tập, thực hành và giới thiệu việc làm sau khi sinh viên tốt nghiệp; thế nhưng, việc kết nối việc làm bán thời gian ngay trong quá trình đào tạo để phát triển năng lực người học lại chưa được nhìn nhận đúng mức. Nếu được định hướng tốt, sinh viên ngành kinh tế có thể tiếp cận hoạt động kinh doanh; sinh viên ngành du lịch có thể trải nghiệm môi trường nhà hàng, khách sạn; sinh viên ngành kỹ thuật có thể làm quen với môi trường sản xuất thông qua những công việc phù hợp với năng lực và yêu cầu an toàn.
Nhà trường không nhất thiết phải trực tiếp kinh doanh dịch vụ việc làm, nhưng hoàn toàn có thể trở thành cầu nối, phối hợp với các đơn vị dịch vụ việc làm để tạo thêm cơ hội cho sinh viên, đồng thời hỗ trợ các em nhận diện và phòng tránh rủi ro.
Cơ hội cho những người đi trước
Một trong những thách thức lớn của thị trường việc làm bán thời gian là chi phí kết nối cao trong khi giá trị mỗi giao dịch thấp. Nhưng đây cũng chính là dạng bài toán mà công nghệ số có thể góp phần giải quyết. Liệu có thể xây dựng những nền tảng kết nối việc làm theo giờ, theo ca, trên đó sinh viên đăng ký thông tin về chuyên ngành, kỹ năng, quỹ thời gian và nhu cầu thu nhập; các cơ sở kinh doanh đăng ký vị trí tuyển dụng, khung giờ làm việc và mức tiền công?
Thay vì mất nhiều thời gian tìm kiếm, hai bên có thể nhanh chóng tiếp cận những lựa chọn phù hợp. Đơn vị dịch vụ việc làm có thể xác minh thông tin, hỗ trợ kết nối, theo dõi quá trình thực hiện thỏa thuận và tiếp nhận phản ánh khi phát sinh vấn đề. Đây phải chăng cũng là một hướng đi đáng quan tâm đối với các doanh nghiệp khởi nghiệp?
Hà Tĩnh hiện có một trường đại học và 17 cơ sở hoạt động giáo dục nghề nghiệp. Hàng chục nghìn học sinh, sinh viên đang được đào tạo tại các cơ sở này là nguồn nhân lực lớn cho thị trường việc làm bán thời gian. Điều đó càng có ý nghĩa trong bối cảnh lao động tự do được hút mạnh vào Khu kinh tế Vũng Áng, nhiều cơ sở dịch vụ ở khu vực đô thị Hà Tĩnh bị thiếu hụt lao động nghiêm trọng.
Rõ ràng một thị trường lao động phát triển không chỉ được đo bằng số lượng việc làm tạo ra, mà còn bằng khả năng kết nối, phân bổ và sử dụng hiệu quả những nguồn lực hiện hữu. Khi có những người sẵn sàng làm việc vài giờ mỗi ngày và cũng có những doanh nghiệp mỗi ngày chỉ cần thêm lao động trong vài giờ thì tại sao những nhu cầu ấy lại không thể gặp nhau một cách chuyên nghiệp, an toàn và hiệu quả?