Câu đối Tết là một thể loại văn học độc đáo. Chỉ có 2 vế đối nhau về từ, nghĩa, âm với niêm luật chặt chẽ. Cô đúc đến tối giản nhưng khi cả 2 vế đối kết hợp cùng nhau thành một chỉnh thể hài hòa lại ngời sáng tư tưởng, tình cảm của người viết và ẩn chứa bên trong một kho tàng văn hóa Việt “ý tại ngôn ngoại”.
Súc tích, chắt lọc, niêm luật chặt chẽ nên sáng tác câu đối là một việc khó. "Xuất đối dị đối đối nan" (ra câu đối dễ, đối câu đối khó), chỉ có những bậc túc nho uyên thâm chữ nghĩa, điển tích mới có thể làm được.
Là một nhà văn hóa lớn của dân tộc và thời đại, trong di sản thơ ca Hồ Chí Minh có những đôi câu đối Tết hết sức thú vị, ý nghĩa cao cả, ngôn ngữ uyên bác, hàm súc, thấm đẫm văn hóa Việt, văn hóa phương Đông, ghi dấu những đặc trưng thi pháp của nhà thơ cách mạng Hồ Chí Minh.
Xuân Giáp Thân - năm 1944, Hồ Chí Minh viết bài “Chào xuân” trên Báo Đồng Minh, trong đó có một câu đối mang ý nghĩa sâu sắc trong mối quan hệ giữa không khí vui xuân, chào Tết, mừng cách mạng, chúc thành công: “Rót cốc rượu Xuân, mừng cách mạng/ Viết bài chào Tết, chúc thành công”.
Tết Bính Tuất 1946 là tết Nguyên đán cổ truyền đầu tiên trong độc lập hòa bình sau Cách mạng Tháng Tám thành công và nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, Bác Hồ đã có câu đối Tết: “Rượu cộng hòa, hoa bình đẳng, mừng Xuân độc lập/ Bánh tự do, giò bác ái, ăn Tết dân quyền”. Cũng với niềm vui đó, trong bài thơ “Mừng báo Quốc gia” nhân Tết độc lập đầu tiên, Người viết thành 2 cặp câu đối:
Độc lập đầy vơi ba cốc rượu
Tự do vàng đỏ một rừng hoa
Muôn nhà chào đón xuân dân chủ
Cả nước chung vui phúc cộng hòa.
Tết Đinh Hợi 1947, Bác Hồ đến Đài Tiếng nói Việt Nam đóng tại chùa Trầm - Hà Đông (cũ) đọc thơ chúc Tết chiến sĩ, đồng bào cả nước. Sư cụ trụ trì nhà chùa chuẩn bị sẵn giấy bút xin Người đôi câu đối mừng xuân. Người cười rất tươi vui vẻ viết:
Kháng chiến tất thắng
Kiến quốc tất thành
Đôi câu đối của Bác trở thành lời tiên tri, nguồn cổ vũ, niềm tin cho cả dân tộc khi bước vào cuộc kháng chiến gian nan.
Tết Quý Tỵ 1953, là một cái Tết sôi động của dân tộc, quân dân cả nước hồ hởi chuyển mạnh sang tổng phản công. Trong “Thơ chúc Tết” đăng trên Báo Nhân Dân, Bác viết như lời hịch, như tiếng kèn xung trận để cả dân tộc bước vào trận cuối làm nên một Điện Biên chấn động địa cầu:
Trường kỳ kháng chiến nhất định thắng lợi
Độc lập thống nhất nhất định thành công.
Là người uyên thâm nho học, trong câu đối Bác đã sử dụng các thành ngữ xưa một cách nhuần nhuyễn để cùng với lối diễn đạt bình dân, đại chúng tạo nên những cảm xúc kim - cổ giao hòa. Tết Ất Mùi 1955, cuộc kháng chiến chống Pháp đã toàn thắng, miền Bắc đã hoàn toàn giải phóng, hòa bình, độc lập dân chủ dẫu chưa tròn vẹn trong cả nước nhưng đã thực sự về với miền Bắc. Đôi câu đối mừng xuân năm ấy, Bác viết:
Hòa bình, Thống nhất, Độc lập, Dân chủ - Tam dương khai thái.
Đoàn kết, Thi đua, Tăng gia, Tiết kiệm - Ngũ phúc lâm môn.
Trong đôi câu đối này, Bác đã sử dụng lời chúc quen thuộc khi Tết đến, xuân về của văn hóa Việt, văn hóa phương Đông. Điển tích "tam dương khai thái" người xưa lấy từ quẻ tam dương (3 con dê) trong Kinh dịch tượng trưng cho vận hội, thời cơ đến, bĩ cực đã qua. Điển tích "ngũ phúc lâm môn", 5 điều phúc là "trường thọ" - "phú quý" - "an khang" - “hảo đức” - "thiện chung” là những khát vọng, mong muốn của mỗi người khi bước vào năm mới. Sự tiếp biến văn hóa xưa và nay đã làm cho đôi câu đối vừa truyền thống vừa hiện đại vừa dễ đi vào lòng người.
Mỗi mùa xuân Bác đều có thơ chúc Tết chiến sĩ và đồng bào. Thơ chúc Tết của Bác đều viết theo thể “thất ngôn bát cú” hoặc “tứ tuyệt” vì thế, thủ pháp đối được Bác sử dụng nhiều. Trong những bài thơ chúc Tết của Bác, nhiều cặp câu nếu được tách ra sẽ là một đôi câu đối mừng Tết, mừng Xuân lý thú, ý nghĩa. Mùa xuân 1956, trong niềm vui miền Bắc thi đua hàn gắn vết thương chiến tranh, tiến nhanh lên CNXH, miền Nam vững vàng niềm tin son sắt, trong thơ chúc Tết, Bác viết:
Miền Bắc thi đua xây dựng,
Miền Nam giữ vững thành đồng
Với Bác, câu đối không chỉ là nét văn hóa xuân mà là vũ khí để Bác làm cách mạng, tiếng kèn xung trận là lời “hịch” của nước non khi Tết đến, xuân về.
Những câu đối của Người đóng góp vào kho tàng câu đối Tết Việt Nam một phong cách sáng tác mới, không quá câu nệ vào niêm luật xưa nhưng vẫn giữ được hồn cốt câu đối của cha ông.
