Các địa phương tổ chức đón bằng xếp hạng Di tích lịch sử, văn hóa cấp tỉnh

Nhà thờ họ Nguyễn Văn tọa lạc tại tổ dân phố 35, phường Thành Sen được khởi dựng vào khoảng năm 1678, đến nay đã gần 350 năm tuổi. Đây là công trình tâm linh tiêu biểu, gắn liền với lịch sử hình thành, phát triển của một trong những dòng họ có bề dày truyền thống lâu đời trên vùng đất Đông Lỗ xưa, Thành Sen ngày nay.

Theo gia phả dòng họ và tư liệu lịch sử, dòng họ Nguyễn Văn có lịch sử hơn 500 năm. Thủy tổ của dòng họ là Tú Lâm Cục, tự Cương Minh, hiệu Mộ Đạo Tiên Sinh. Tổ tiên dòng họ từ vùng đất Hoa Lư (Ninh Bình) di cư vào phương Nam, phát tích tại Diễn Châu (Nghệ An), sau đó đến khai cơ, lập nghiệp trên vùng đất Đông Lỗ. Trải qua nhiều thế hệ, dòng họ không ngừng phát triển, trở thành một dòng họ lớn, có nhiều đóng góp cho quê hương và đất nước. Hiện nay, dòng họ có gần 2.500 đinh với 60 chi, tiểu chi, nhánh họ.

Trải qua 500 năm hình thành và phát triển, dòng họ Nguyễn Văn được biết đến là dòng họ có truyền thống hiếu học, khoa bảng, võ nghiệp và tinh thần phụng sự cộng đồng được gìn giữ, bồi đắp qua nhiều thế hệ. Theo các tư liệu khảo cứu, trong suốt chiều dài lịch sử, dòng họ có 80 vị tiền nhân có công lao, hành trạng được ghi nhận; 18 vị đỗ Tam trường, hơn 40 người làm quan từ cấp xã đến phủ, huyện và 7 vị được phong tước công, hầu, bá, tử, nam dưới các triều đại phong kiến.

Nhiều nhân vật của dòng họ đã để lại dấu ấn trong lịch sử dân tộc. Tiêu biểu là Đề đốc Trung Quận công Nguyễn Văn Chất là vị võ tướng thời Lê Trung Hưng, được giao trọng trách chỉ huy quân đội, giữ gìn an ninh vùng biển, sau khi qua đời được phong Phúc thần và lập miếu thờ tại quê hương.

Bên cạnh đó còn có Nhân Thọ hầu Nguyễn Văn Biện, người chỉ huy quân đội bảo vệ vùng duyên hải và anh dũng hy sinh nơi chiến trận; bậc Hạng tích Nguyễn Văn Thịnh - nhà nho tiêu biểu có nhiều đóng góp trong việc giúp đỡ người nghèo, phát triển cộng đồng; Phó Sở sứ Nguyễn Văn Truyền; nho sinh Nguyễn Văn Giáp và nhiều bậc hiền tài khác đã góp phần xây dựng truyền thống “hiếu học - trung nghĩa và phụng sự cộng đồng” của dòng họ.

Đặc biệt, hưởng ứng phong trào Cần Vương cuối thế kỷ XIX, Bá hộ Nguyễn Văn Giai đã vận động con cháu và Nhân dân địa phương tham gia hỗ trợ nghĩa quân Phan Đình Phùng, góp phần duy trì phong trào yêu nước chống thực dân Pháp trên quê hương Hà Tĩnh.

Không chỉ nổi tiếng với truyền thống khoa bảng và yêu nước, dòng họ Nguyễn Văn còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc. Trong đó có câu chuyện về hai chị em Nguyễn Thị Đã và Nguyễn Thị Năng là hình tượng tiêu biểu về đức hạnh, thủy chung son sắt, được triều đình phong kiến ghi nhận bằng sắc phong và biển ngạch “Tiết phụ môn”, hiện vẫn còn được lưu giữ tại địa phương.

Nhà thờ họ Nguyễn Văn không chỉ là nơi thờ tự tổ tiên mà còn là địa chỉ đỏ gắn với lịch sử đấu tranh cách mạng của quê hương. Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, nơi đây từng là địa điểm hoạt động của các cơ quan cách mạng, nơi hội họp, cất giấu vũ khí và đóng quân của các lực lượng kháng chiến. Đặc biệt, từ năm 1965 - 1971, Nhà thờ họ Nguyễn Văn được sử dụng làm kho vũ khí chiến lược của lực lượng Công an vũ trang Hà Tĩnh.

Theo thống kê của dòng họ, trong hai cuộc kháng chiến, có 72 người con đã anh dũng hy sinh và hàng trăm thương bệnh binh. Hiện nay, trong khuôn viên nhà thờ có nhà bia ghi danh các liệt sĩ, trở thành địa chỉ giáo dục truyền thống cách mạng, nhắc nhở các thế hệ con cháu về đạo lý “uống nước nhớ nguồn”.

Hiện nay, Nhà thờ họ Nguyễn Văn được đầu tư tôn tạo, phục dựng trên diện tích hơn 700 m² với các hạng mục như: nghi môn, bái đường, thượng điện, miếu Đức Lão, miếu Thổ địa, miếu Tổ cô và nhà bia liệt sĩ. Trong khuôn viên di tích vẫn còn lưu giữ giếng cổ hàng trăm năm tuổi cùng nhiều giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể quý báu của vùng đất Đông Lỗ xưa.

Với những giá trị lịch sử, văn hóa tiêu biểu, UBND tỉnh Hà Tĩnh đã ban hành Quyết định số 2058/QĐ-UBND ngày 13/8/2026 xếp hạng Nhà thờ họ Nguyễn Văn là Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh.

Phát biểu tại buổi lễ, Giám đốc Sở VH-TT&DL Nguyễn Viết Trường chúc mừng Đảng bộ, chính quyền, Nhân dân phường Thành Sen và dòng họ Nguyễn Văn. Đây là niềm vinh dự lớn lao, đồng thời là cơ sở quan trọng để bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa của địa phương, giáo dục truyền thống yêu nước, lòng tự hào về cội nguồn cho các thế hệ con cháu.

Giám đốc Sở VH-TT&DL Hà Tĩnh đề nghị dòng họ tiếp tục phát huy truyền thống đoàn kết, hiếu học, giáo dục con cháu gìn giữ, bảo tồn những giá trị văn hóa, lịch sử quý báu mà cha ông để lại; đồng thời, nỗ lực học tập, rèn luyện, xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp.

Sau phần lễ, con cháu dòng họ đã tiến hành rước bằng xếp hạng từ trung tâm hành chính phường Thành Sen về Nhà thờ họ Nguyễn Văn; tổ chức dâng hương tri ân các bậc tiền nhân, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, gìn giữ và phát huy những giá trị lịch sử, văn hóa quý báu của dòng họ và quê hương.

Dòng họ Nguyễn Trọng có hơn 600 năm hình thành và phát triển trên vùng đất xã Thạch Mỹ cũ, nay là xã Mai Phụ. Đây là một dòng họ có truyền thống hiếu học, yêu nước, nhiều bậc hiền nhân có công với dân, với nước trong nhiều giai đoạn lịch sử; trong số này có Tiến sĩ Nguyễn Tôn Tây.

Theo các tư liệu chính sử, văn bia, sắc phong và gia phả còn lưu giữ, Nguyễn Tôn Tây sinh năm 1436, là vị thần tổ đời thứ 3 của dòng họ Nguyễn Trọng, ông đỗ đại khoa khoa Quý Mùi năm 1463. Ông được biết đến là người văn võ toàn tài, cường tráng, bản lĩnh trong thực thi công vụ.

Ông từng trải qua nhiều chức vụ quan trọng như: Chính sứ thừa tuyên Thanh Hoa, Quản đô lực sĩ, Đề sát quân vụ và Quyền tri phủ Phụng Thiên. Khi biên giới phía Nam bị quân Bồn Man (một tiểu quốc ở phía Tây Đại Việt cũ) quấy rối, ông được vua Lê Thánh Tông giao làm Đề sát quân vụ đưa quân đi dẹp, lập công lớn và được phong Tán trợ công thần. Dù là cương vị nào, ở đâu, ông cũng luôn được triều đình tin tưởng, Nhân dân yêu mến, quân sĩ kính trọng.

Không chỉ được ghi nhận bởi công trạng với triều đình, Nguyễn Tôn Tây còn được hậu thế nhắc nhớ bởi lối sống đức độ, thanh bạch và tinh thần tận trung với nước. Khi còn sống, ông được vua Lê ban cấp sắc phong chức; khi qua đời, được con cháu và Nhân dân trong vùng phụng thờ, hương khói chu đáo.

Ngày nay, nhà thờ Nguyễn Tôn Tây không chỉ là nơi tưởng niệm một nhà khoa bảng, vị quan thanh liêm có nhiều đóng góp cho đất nước, mà còn là không gian văn hóa, tín ngưỡng quan trọng của dòng họ Nguyễn Trọng ở thôn Hà Ân và cộng đồng xã Mai Phụ. Việc di tích được công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh là sự ghi nhận xứng đáng đối với những giá trị mà tiền nhân để lại; đồng thời tạo thêm cơ hội để cộng đồng gìn giữ, phát huy di sản, giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống hiếu học, yêu nước và trách nhiệm với quê hương.

Phát biểu tại buổi lễ, đại diện lãnh đạo Sở VH-TT&DL Hà Tĩnh yêu cầu cấp ủy, chính quyền địa phương và dòng họ phải tăng cường công tác quản lý, bảo tồn, phát huy giá trị di tích với tinh thần chủ động, trách nhiệm, phối hợp đồng bộ; rà soát, hoàn thiện quy chế, xác định rõ mốc giới và trách nhiệm bảo vệ di tích; gắn bảo tồn với phát triển du lịch văn hóa, đẩy mạnh giáo dục truyền thống, phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng để di sản được bảo vệ và phát huy giá trị tốt nhất.

Hoàng Cơ Thạch là nhân vật mang màu sắc lịch sử - truyền thuyết, gắn với ký ức văn hóa của cư dân ven biển Hà Tĩnh nói chung và xã Thịnh Lộc (cũ) nói riêng. Theo sắc phong triều Nguyễn và tư liệu dân gian còn lưu giữ thì ông là người làng Trung Thịnh, sống vào thời kỳ Bắc thuộc, sau cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng. Ông là người dân bình dị, cần cù, giỏi nghề thuốc, thường chu du khắp các núi hái thuốc đem bán, hoặc cứu chữa miễn phí cho dân làng.

Theo truyền thuyết được lưu truyền, sau khi đàn áp khởi nghĩa Hai Bà Trưng, tướng nhà Đông Hán là Mã Viện cho dựng cột đồng và khắc 6 chữ “Đồng trụ chiết, Giao Chỉ diệt” (Cột đồng gãy, đất Giao Chỉ sẽ diệt vong), nhằm trấn áp tinh thần và ý chí phản kháng của người Việt. Biết đây là vật trấn yểm, Hoàng Cơ Thạch đã mang theo rìu, cưa, lương thực lên núi, kiên trì phá đổ cột đồng. Dù chưa có chính sử xác nhận, nhưng câu chuyện này đã phản ánh được tinh thần phản kháng, ý thức chống đồng hóa và khát vọng độc lập của cha ông ta từ ngàn đời xưa.

Không chỉ được nhắc nhớ bởi truyền thuyết phá cột đồng, Hoàng Cơ Thạch còn được dân gian tôn vinh là người có công truyền dạy nghề thuốc nam và nghề hát cho cộng đồng làng Trung Thịnh. Những bài thuốc dân gian, lòng y đức, tinh thần yêu ca hát đã được gìn giữ, lưu truyền qua nhiều thế hệ cho đến nay; góp phần hình thành bản sắc văn hóa riêng của vùng đất này.

Theo thần tích, ông mất vào ngày 20 tháng Giêng khi đang ngủ. Ông được dân làng lập đền phụng thờ, tôn làm Thành hoàng bản cảnh. Trải qua chiến tranh và những biến động lịch sử, đền làng Trung Thịnh từng bị phá bỏ, đến năm 2018 được khôi phục, tu bổ trên nền đất cũ với tổng diện tích 150m². Nơi đây còn lưu giữ 3 đạo sắc phong triều Nguyễn, phong cho Hoàng Cơ Thạch là Bản cảnh thành hoàng.

Đền Trung Thịnh không chỉ là nơi thờ phụng Thành hoàng làng mà còn là không gian lưu giữ ký ức lịch sử, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, là nơi gắn kết cộng đồng, giáo dục đạo đức và lưu giữ bản sắc văn hóa địa phương nơi đây. Công trình này đã được UBND tỉnh xếp hạng di tích lịch sử, văn hóa cấp tỉnh theo quy định của Luật Di sản văn hóa năm 2024.