Giữ gìn kỷ cương học đường: Đạo lý phải song hành với công lý

Cỗ xe công lý đã kịp thời vận hành theo trật tự. Bước khởi đầu, sau khi đấm vào mặt, làm gãy xương cánh mũi của cô giáo, nam sinh 17 tuổi đã bị khởi tố, tạm giam về tội “Cố ý gây thương tích”. Pháp luật là vậy, luôn cụ thể, định rõ tội danh. Bởi tính chất rạch ròi của công lý, không có bất kỳ lí do gì hay hoàn cảnh nào có thể biện minh cho hành động học trò tấn công cô giáo. Vậy nên, xin đừng thương vay khóc mướn trên các trang mạng xã hội, cũng đừng cố gắng kéo một người vi phạm ra khỏi vòng phạm tội với những lý lẽ mơ hồ, thiếu căn cứ; vô tình dung túng cho cái ác, cái xấu.

Xét từ phía lý lẽ là vậy, về phía đạo đức, hành vi ấy là một cú sốc đối với lương tri xã hội. Sống ở đời, con người luôn phải đặt mình vào các trật tự, các tiêu chí chuẩn mực chung. Nhờ có các trật tự ấy mà lớp học có tính chất riêng của lớp học, gia đình có tính chất riêng của gia đình. Ở phạm vi rộng hơn, khi đặt mình vào trật tự chung, ta sẵn sàng gọi xóm làng thành: làng tôi, xóm tôi; đất nước thành: đất nước tôi, đất nước mình… Tự đặt mình vào quy chuẩn trật tự và tự hào là một thành tố có trách nhiệm trong trật tự ấy, đó chính là cốt lõi của đạo làm người. Bởi vậy, các trường học thường gắn khẩu hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn” để mỗi học sinh phải nhớ lấy lễ nghĩa, đạo làm người, làm học trò. Câu khẩu hiệu ấy mang truyền thống Á Đông, hoàn toàn không phải dạng thức câu đề cao cá nhân kiểu Mỹ như: “Hãy tin vào chính bạn”.

Người vi phạm sẽ phải đối diện với sự trừng phạt nghiêm khắc của pháp luật. Song, đằng sau hành động bạo lực ấy là những câu hỏi nhức nhối: Mầm mống bạo lực hình thành từ đâu và vì sao những ranh giới đạo đức tối thiểu lại dễ dàng bị vượt qua đến thế, ngay trong lớp học? Bỏ qua các yếu tố cá nhân như: tâm lý của học sinh, bối cảnh tác động (nếu có)… thì lẽ thường, bạo lực chỉ lên ngôi khi mầm mống bạo lực đã xuất hiện trước đó. Vậy mầm mống bạo lực hình thành từ đâu?

Đây là câu hỏi không dễ trả lời, nhất là liên quan đến tình huống và cá nhân cụ thể. Song, về mô thức chung có thể nhận thấy rõ, bạo lực thường đến từ hai phía: yếu tố bên trong cá nhân và môi trường bên ngoài (gia đình, nhà trường, xã hội). Ở lứa tuổi vị thành niên, tâm sinh lý có nhiều biến động, cái tôi khá nhạy cảm và kỹ năng kiểm soát cảm xúc còn non nớt. Tuy nhiên, những vấn đề ấy không thể trở thành tấm khiên che chắn cho hành vi côn đồ, phạm tội. Ngược lại, nó phơi bày “lỗ hổng” bên trong của một bộ phận học trò hiện nay, đó là: năng lực tự kiềm chế, khả năng chấp nhận kỷ luật và đối diện, thừa nhận, vượt qua lỗi lầm.

Từ một học sinh có thể nhìn thấy ở nhiều học sinh và giải pháp cần làm là giúp các em có khả năng rèn luyện bản thân, biết chấp nhận sự thật, vượt qua các vấn đề tâm lý, ngay cả nỗi xấu hổ để không gây hậu quả, để trưởng thành hơn. Trách nhiệm này, rõ ràng thuộc về gia đình, nhà trường và xã hội.

Về phía gia đình, thời buổi hiện đại, việc chăm sóc giáo dục học sinh đặt ra rất nhiều vấn đề. Trong nhịp sống hiện đại, không ít bậc cha mẹ trang bị cho con đầy đủ về vật chất, công nghệ nhưng lại thiếu thời gian lắng nghe, đồng hành và định hướng tâm lý cho con. Trong khi vấn đề tâm lý là quá trình, thường phải đồng hành với trẻ qua nhiều năm tháng, từ nhỏ đến lớn. Mặt khác, nhiều gia đình thương yêu con đến mức thiếu sáng suốt, dẫn đến nuông chiều, bao bọc thái quá, làm cho các con thiếu sự tự trưởng thành, nhất là trưởng thành để chiến thắng các cảm xúc tiêu cực như: buồn, giận, bản tính hiếu thắng… Thậm chí, nhiều gia đình để các em quyết định nhiều vấn đề theo hướng đề cao cái tôi cá nhân, dẫn đến trẻ bước ra xã hội mang tâm lý coi thường người khác và dễ sử dụng bạo lực khi phát sinh mâu thuẫn.

Về phía nhà trường, khi bục giảng không còn uy nghiêm, điều khổ tâm của người thầy là dễ hiểu. Song, cũng phải nhìn nhận một cách khách quan, từ lâu, môi trường giáo dục ở một số nơi, một số thời điểm, chưa thật sự chuẩn mực. Trong nhiều năm qua, bạo lực giữa học sinh với học sinh, giữa học sinh và giáo viên, giữa giáo viên và học sinh đã xảy ra liên tục ở nhiều tỉnh, thành. Thậm chí, ngay trong nhà trường, nhiều giáo viên đã quên mất những chuẩn mực sư phạm từ lời ăn tiếng nói, phong cách ứng xử. Trong khi, nghề giáo, bên cạnh dạy kiến thức cho học trò, quan trọng nhất là dạy các em bằng tấm gương của mình. Đã làm thầy cô thì phải làm gương, là tấm gương của thương yêu, tôn trọng con người, của chuẩn mực ứng xử… để học sinh noi theo. Như cách khuyên thầy cô giáo của nhà giáo dục Hoàng Đạo Thúy trong cuốn “Nghề thầy”: phải cố giữ lấy mình; đừng gọi “mày”, xưng “tao”; trò có lòng kính thầy tự nhiên thì nó gọi mình bằng “thầy” một cách chân thành...

Từ lâu nay, nhất là vào đầu năm học, sự phối hợp liên ngành trong ngăn chặn bạo lực ở lứa tuổi học sinh được tăng cường. Những giải pháp phối hợp giữa gia đình, nhà trường và lực lượng công an cơ sở là vô cùng quan trọng, từ đó phát hiện, can thiệp kịp thời các nguy cơ bạo lực học đường trước khi gây hậu quả nghiêm trọng. Tuy nhiên, trên thực tế, đây chỉ là giải pháp ở phần ngọn, bởi chỉ phát hiện khi có biểu hiện hoặc đã có hành vi. Điều môi trường học đường cần là một hệ sinh thái giáo dục lành mạnh, nơi các giá trị đạo đức tự thân trở thành chuẩn mực tự giác trong nhận thức của mỗi học trò.

Một môi trường sư phạm lành mạnh được cấu thành bởi sự tương tác hữu cơ giữa 4 chủ thể: học sinh, nhà trường, gia đình và xã hội. Cơ chế pháp lý là công cụ tối thượng để bảo vệ thân thể, danh dự của người thầy, nhưng nếu người thầy chỉ trông cậy vào công lý để an toàn trong chính trường học, thì đó là nỗi thất bại của chính nghề “trồng người”. Muốn “quyền uy sư phạm” trở thành thành trì bất khả xâm phạm, sự nghiêm minh của pháp luật phải song hành với củng cố nền tảng đạo lý. Chỉ khi học sinh thấu hiểu đạo làm người, gia đình làm tốt công tác giáo dục con, thầy cô nêu gương sáng và xã hội đồng lòng thượng tôn pháp luật, đề cao các giá trị tốt đẹp, khi ấy bục giảng sẽ luôn là nơi đẹp đẽ, góp phần nuôi dưỡng nhân cách cho thế hệ tương lai.