Từ giữa thế kỷ XIX, quần thể núi Nài - sông Phủ - chùa Cảm Sơn đã nổi tiếng gần xa và được xếp là một trong những cảnh đẹp của thành phố Hà Tĩnh. Trong công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, địa danh này gắn liền với những chiến công vang dội của quân và dân Hà Tĩnh. Dù trải qua bao biến đổi thăng trầm, sông Phủ, núi Nài, chùa Cảm Sơn vẫn luôn là địa chỉ không thể quên với tên gọi bình dị mà thân thương là Đại Nài.
"Quê em sông Phủ, núi Nài/ Tình cao hơn núi, nghĩa dài hơn sông…"
Vào ngày 26/3/1965, quân và dân Hà Tĩnh đã lập nên chiến công lẫy lừng, bắn rơi 12 máy bay địch tại núi Nài... ghi vào trang sử hào hùng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Hơn 60 năm trôi qua nhưng trong ký ức của người dân Hà Tĩnh, tinh thần và niềm tự hào ấy vẫn mãi vẹn nguyên, tạo động lực trong công cuộc xây dựng đất nước, quê hương hôm nay.
Dường như với mọi người, dù là du khách hay người dân địa phương, núi Nài vẫn luôn là một biểu tượng đẹp và là nơi lưu giữ những trầm tích văn hóa của vùng đất Thành Sen - Hà Tĩnh. Núi Nài rộng khoảng 3,6 ha, đỉnh núi cao khoảng 23m so với mặt nước biển. Qua điều tra khảo cổ học, địa danh này được xác định thuộc di chỉ cồn sò điệp ven biển miền Trung, thuộc hậu kỳ đồ đá mới. Với cảnh sắc thiên nhiên đẹp, trông xa như hòn non bộ, núi Nài trở thành niềm cảm hứng cho nhiều nhà thơ, nhà văn, nhạc sỹ sáng tác, để rồi đi vào văn thơ, âm nhạc một cách chân thật và dung dị.
Cùng với núi Nài, sông Phủ cũng là một niềm tự hào không riêng người dân Đại Nài. Với vẻ đẹp thiên nhiên và những trầm tích văn hóa thì sông Phủ luôn mang trong mình một nét vẽ mềm mại, thơ mộng cho thành phố. Vắt qua sông Phủ có cầu dài khoảng 79m, người dân quen gọi là cầu Phủ. Trong chiến tranh chống Mỹ, cầu Phủ là một trong những trọng điểm đánh phá ác liệt suốt 4 năm hòng cắt đứt sự chi viện của hậu phương cho tiền tuyến; nay lại là điểm đến lý tưởng cho những ai ưa thích sự bình yên.
Khi đến với quần thể núi Nài - sông Phủ, du khách không quên đến thăm ngôi cổ tự nằm ở phía Tây Nam núi Nài, mà dân bản địa thường gọi là Cảm Sơn tự. Chùa Cảm Sơn được khởi dựng vào khoảng thời kỳ Hậu Lê, đời vua Lê Thần Tông, niên hiệu Thịnh Đức (1653 - 1657). Phía trước chùa có cây đa với cành lá sum suê, góp phần tôn lên không gian kiến trúc chùa Cảm Sơn thêm linh thiêng, cổ kính.
Với vẻ đẹp tự nhiên hiện có và là nơi đang lưu dấu những di tích lịch sử, thành phố Hà Tĩnh xác định cụm di tích danh thắng núi Nài là một trong những điểm đến về du lịch tâm linh của du khách, trong hành trình khám phá vùng đất Thành Sen thời kỳ hội nhập và phát triển. Và khi về với cụm di tích này du khách sẽ được thưởng ngoạn thắng cảnh núi Nài soi bóng xuống dòng sông Phủ, nghe tiếng chuông chùa Cảm Sơn.
Dưới màu xanh cuộc sống mới, tiếng chuông ấy vẫn dìu dặt ngân vang, ru cuộc sống thanh bình bên núi Nài, sông Phủ, trở thành nét đẹp trong bức tranh quê hương Hà Tĩnh, trở thành một địa chỉ du lịch hấp dẫn ngay giữa lòng thành phố Hà Tĩnh.
