Từ Hiến pháp năm 1946 đến khát vọng xây dựng chính quyền của dân, do dân, vì dân

Quyền lực Nhà nước thuộc về Nhân dân

Ngày 9/11/1946, tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa I thông qua bản Hiến pháp đầu tiên, khẳng định quyền lực Nhà nước thuộc về Nhân dân. Hiến pháp năm 1946 đã để lại nhiều giá trị lập hiến vượt thời gian, nêu rõ nguyên tắc bất di bất dịch: “Tất cả quyền bính trong nước là của toàn thể Nhân dân”.

Với tư tưởng lấy Nhân dân làm trung tâm của quyền lực Nhà nước, Hiến pháp năm 1946 quy định nhiều quyền tự do dân chủ quan trọng như: quyền bình đẳng trước pháp luật, quyền bầu cử, ứng cử, tự do ngôn luận, tự do tín ngưỡng…

Bên cạnh đó, Hiến pháp năm 1946 cũng quy định, HĐND do dân trực tiếp bầu ra, quyết nghị những vấn đề của địa phương; Ủy ban hành chính (UBHC) tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm trước HĐND… cho thấy sự gắn kết giữa cơ quan đại diện cho ý chí, nguyện vọng của Nhân dân với cơ quan tổ chức thực thi. Ngoài ra, Hiến pháp đầu tiên không chỉ ghi nhận quyền công dân mà còn xác định nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc nhằm đảm bảo tư duy nhất quán giữa xây dựng đất nước phải luôn đi đôi với bảo vệ đất nước.

Trải qua 80 năm, mô hình tổ chức bộ máy Nhà nước không ngừng đổi mới và được điều chỉnh phù hợp với yêu cầu phát triển. Từ Hiến pháp đầu tiên, nước ta có thêm 4 bản Hiến pháp gắn với từng giai đoạn.

Hiến pháp năm 1959 gắn với xây dựng CNXH ở miền Bắc và đấu tranh thống nhất nước nhà; Hiến pháp năm 1980 đánh dấu nước Việt Nam thống nhất; Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001) là Hiến pháp của công cuộc đổi mới; Hiến pháp năm 2013 lần đầu dành riêng một chương cho quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, khẳng định xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN.

Năm 2025, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp 2013. Lần sửa đổi, bổ sung này chỉ có 8/120 điều nhưng có ý nghĩa hiến định quan trọng, tạo cơ sở pháp lý tinh giản bộ máy, thực hiện sắp xếp theo mô hình mới. Dù mô hình tổ chức, địa giới hành chính và phân định thẩm quyền thay đổi nhưng mục tiêu xây dựng Nhà nước của dân, do dân và vì dân vẫn luôn nhất quán.

Phát huy tinh thần Hiến pháp trong quyết sách lập pháp của Quốc hội

Việc phát huy tinh thần Hiến pháp được thể hiện rõ trong hoạt động của Quốc hội và các đại biểu, từ xây dựng chương trình lập pháp, hoạch định chính sách, soạn thảo, thẩm tra, thảo luận đến biểu quyết thông qua dự án luật; được duy trì suốt quá trình tổ chức thi hành, giám sát thực hiện pháp luật.

Sáng 6/11 vừa qua, tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI long trọng tổ chức Kỷ niệm 80 năm Ngày Quốc hội Việt Nam thông qua bản Hiến pháp đầu tiên (9/11/1946 - 9/11/2026). Phát biểu tại buổi lễ, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, 80 năm trước, Quốc hội khóa I đã kết tinh ý chí, trí tuệ và khát vọng của Nhân dân trong Hiến pháp đầu tiên. Trách nhiệm của thế hệ hôm nay là tiếp tục phát huy di sản ấy bằng một Nhà nước pháp quyền XHCN liêm chính, có năng lực hành động, kiến tạo phát triển và chịu trách nhiệm trước Nhân dân.

Trên tinh thần đó, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề nghị tập trung thực hiện tốt 3 định hướng lớn. Định hướng thứ nhất là bảo đảm Hiến pháp được tôn trọng và thực hiện nghiêm; chủ động nghiên cứu, đề xuất hoàn thiện Hiến pháp. Định hướng thứ hai là tiếp tục phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Định hướng thứ ba là không ngừng nâng cao chất lượng thể chế và những quyết sách quốc gia trên nền tảng Hiến pháp, đáp ứng yêu cầu phát triển lâu dài.

Việc kế thừa giá trị tiến bộ của Hiến pháp năm 1946 càng trở nên cấp thiết khi đất nước bước vào kỷ nguyên mới. Trong đó, các ĐBQH đoàn Hà Tĩnh nhấn mạnh về yêu cầu đổi mới tư duy lập pháp, đưa pháp luật thành động lực phát triển, khơi thông nguồn lực; đặc biệt, phát huy vai trò đại biểu dân cử trong công tác xây dựng pháp luật.

Đại biểu Trần Đình Gia - Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH tỉnh Hà Tĩnh nhấn mạnh, mỗi quyết sách của Quốc hội phải xuất phát từ yêu cầu bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của người dân, tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp và phục vụ phát triển đất nước. Tinh thần đó được thể hiện xuyên suốt qua các kỳ họp Quốc hội, khi Quốc hội xem xét, thảo luận và quyết định nhiều dự án luật, nghị quyết có tác động trực tiếp đến đời sống xã hội, hoạt động SXKD và sự phát triển của đất nước. Đoàn ĐBQH tỉnh Hà Tĩnh đã tích cực tham gia đóng góp nhiều ý kiến thiết thực đối với các dự án luật về đất đai, nhà ở, văn hóa, đấu thầu, chứng khoán, thuế, định danh và xác thực điện tử…, góp phần cung cấp thêm cơ sở thực tiễn để cơ quan soạn thảo nghiên cứu, tiếp thu, chỉnh lý.

Theo đại biểu Trần Đình Gia, trong bối cảnh đất nước đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao, xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những động lực phát triển quan trọng, đổi mới tư duy lập pháp là yêu cầu cấp thiết. Các quy định pháp luật phải bám sát thực tiễn, bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ, tránh chồng chéo và không tạo thêm thủ tục hành chính không cần thiết.

Đối với những vấn đề mới, cần có tư duy cởi mở, cơ chế phù hợp để khuyến khích sáng tạo, đồng thời thiết lập các công cụ kiểm soát, theo dõi và điều chỉnh linh hoạt. Chất lượng lập pháp không chỉ được đo bằng số lượng luật được ban hành mà quan trọng hơn là khả năng tháo gỡ những điểm nghẽn, tạo chuyển biến thực chất và mang lại lợi ích thiết thực cho người dân, doanh nghiệp.

Ở góc nhìn của đại biểu Nguyễn Thanh Bình - Chủ tịch Hội Người cao tuổi Việt Nam (Đoàn ĐBQH tỉnh Hà Tĩnh), phát huy tinh thần của Hiến pháp năm 1946 trước hết là giữ vững mối liên hệ gắn bó mật thiết giữa đại biểu với cử tri, để những quyết sách đúng và trúng nhanh chóng đi vào cuộc sống.

“Lắng nghe cử tri không chỉ dừng lại ở việc ghi nhận ý kiến, kiến nghị mà quan trọng hơn là nhận diện đúng những vấn đề thực tiễn đang đặt ra. Mỗi đại biểu cần chủ động lắng nghe tiếng nói của người dân, doanh nghiệp; kịp thời chuyển tải những tâm tư, nguyện vọng chính đáng thành các quyết sách lập pháp và hoạt động giám sát cụ thể. Trách nhiệm của người đại biểu không kết thúc sau mỗi cuộc tiếp xúc cử tri, lá phiếu biểu quyết hay ý kiến phát biểu tại nghị trường, mà còn thể hiện ở việc kiên trì theo dõi, đôn đốc, giám sát quá trình giải quyết kiến nghị đến cùng. Bởi giá trị của mỗi quyết sách không chỉ nằm ở tính đúng đắn khi được ban hành mà phải được kiểm chứng bằng hiệu quả tổ chức thực hiện và lợi ích thiết thực mang lại cho người dân” - đại biểu Nguyễn Thanh Bình cho hay.

Qua 80 năm phát triển với các lần sửa đổi, bổ sung, sợi chỉ đỏ xuyên suốt của Hiến pháp 1946 vẫn vẹn nguyên giá trị: lấy người dân làm trung tâm, tôn trọng quyền công dân và đề cao tính kiến tạo phát triển.

Bước vào kỷ nguyên mới, việc kế thừa tinh thần của Hiến pháp năm 1946 chính là nền tảng cốt lõi để hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN. Khi tư duy làm luật chuyển từ quản lý sang kiến tạo, lấy tinh thần thượng tôn Hiến pháp và pháp luật làm chuẩn mực tối cao, mọi nguồn lực sẽ được khơi thông và mở đường cho sự phát triển bền vững.