Đầu năm 2026, sau những phát biểu của Tổng thống Mỹ Donald Trump về Greenland, NATO đã khởi động sáng kiến "Cảnh giới Bắc Cực", cho thấy cách tiếp cận bài bản hơn đối với an ninh ở cực Bắc. Tại Ankara, 12 quốc gia thành viên gồm Thụy Điển, Na Uy, Đan Mạch, Phần Lan, Iceland, Canada, Anh, Pháp, Đức, Hà Lan, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha cũng cam kết tăng cường phối hợp nhằm bảo đảm an ninh tại Baltic, Bắc Đại Tây Dương và Bắc Cực.
Theo phân tích của nghiên cứu viên Nikita Lipunov thuộc Viện Nghiên cứu Quốc tế, Học viện Quan hệ quốc tế Moscow (MGIMO), đăng trên TASS ngày 13/7, những động thái trên phản ánh việc Bắc Cực đang dần trở thành một trọng điểm mới trong chiến lược của NATO.
Điều đó cũng đặt ra nhiều câu hỏi về nguyên nhân khiến liên minh gia tăng hiện diện tại đây, ranh giới giữa sáng kiến của từng quốc gia thành viên với chính sách chung của NATO, cũng như ý nghĩa thực sự của các hoạt động quân sự mà khối đang triển khai ở cực Bắc.
Dấu ấn Chiến tranh lạnh vẫn hiện hữu
Với vị trí địa lý đặc biệt, Bắc Cực và Bắc Đại Tây Dương từ lâu đã giữ vai trò trọng yếu trong chiến lược quân sự cũng như lợi ích kinh tế của NATO. Khi cạnh tranh giữa các cường quốc ngày càng gay gắt và công nghệ quân sự tiếp tục phát triển, giá trị chiến lược của khu vực này càng được nâng lên.
Ngay từ thời Chiến tranh Lạnh, Bắc Cực đã là không gian then chốt trong tính toán quân sự của Mỹ và Nga, bởi đây là tuyến đường ngắn nhất để triển khai tên lửa đạn đạo xuyên lục địa. Đến nay, các vùng biển Na Uy, Barents và khu vực Greenland vẫn là những điểm nóng về quân sự. NATO cũng đang từng bước khôi phục tuyến phòng thủ chống ngầm Greenland-Iceland nhằm tăng cường giám sát hoạt động của tàu ngầm, đặc biệt là tàu ngầm Nga.
Đối với NATO, Bắc Cực còn có ý nghĩa trong việc bảo vệ các tuyến vận tải xuyên Đại Tây Dương, bảo đảm khả năng cơ động lực lượng cũng như duy trì an toàn cho hệ thống cáp ngầm dưới biển - hạ tầng được coi là huyết mạch của mạng lưới tài chính và thông tin toàn cầu. Liên minh lo ngại rằng, các hành động phá hoại nhằm vào cơ sở hạ tầng dưới biển có thể gây ra những tác động nghiêm trọng đối với an ninh phương Tây nếu xảy ra khủng hoảng.
Ở chiều ngược lại, Nga coi Bắc Cực không chỉ là địa bàn quân sự mà còn là không gian phát triển kinh tế và địa chính trị. Moscow đang thúc đẩy phát triển Tuyến đường biển phương Bắc dọc theo bờ biển nước này thành một hành lang vận tải chiến lược mới, vừa mở rộng kết nối thương mại, vừa giảm phụ thuộc vào các tuyến hàng hải truyền thống vốn dễ bị gián đoạn.
Từ tiếp cận thận trọng đến tăng cường hiện diện
Mặc dù nhận thức rõ tầm quan trọng của Bắc Cực, NATO trong nhiều năm vẫn tránh quân sự hóa khu vực, chủ yếu tập trung vào các vấn đề như biến đổi khí hậu, bảo vệ môi trường hay tìm kiếm cứu nạn.
Bước ngoặt xuất hiện từ năm 2020 khi cựu Tổng thư ký NATO Jens Stoltenberg cảnh báo cạnh tranh địa chính trị tại Bắc Cực đang gia tăng. Hai năm sau, trong chuyến thăm Canada, ông tiếp tục coi năng lực quân sự của Nga tại khu vực là một "thách thức chiến lược" và mô tả NATO là một "liên minh Bắc Cực". Kể từ đó, vấn đề này ngày càng được đưa vào chương trình nghị sự an ninh của NATO, với các quan chức liên tục nhấn mạnh yêu cầu tăng cường năng lực phòng thủ ở sườn phía Bắc.
Hiện các hoạt động của NATO tại Bắc Cực chủ yếu xoay quanh các cuộc tập trận như Cold Response và Joint Viking, kết hợp với chương trình tăng cường hiện diện tiền phương. Việc Phần Lan gia nhập NATO năm 2023, tiếp đó là Thụy Điển năm 2024, đã làm thay đổi đáng kể cán cân an ninh khu vực, đưa không gian Scandinavia-Baltic trở thành một khu vực phòng thủ thống nhất hơn trong cấu trúc của liên minh.
Song song với đó, các quốc gia có lợi ích trực tiếp tại Bắc Cực như Canada và các nước Bắc Âu, cùng nhóm E3 gồm Anh, Pháp và Đức, cũng đẩy mạnh hiện diện quân sự. Nhiều nước xây dựng chiến lược riêng cho Bắc Cực, tăng cường tập trận, mở rộng hợp tác quốc phòng và đầu tư trang bị phù hợp với điều kiện tác chiến khắc nghiệt ở vùng cực.
Theo tác giả, một xu hướng đáng chú ý khác là nhiều quốc gia châu Âu ngoài khu vực Bắc Âu cũng đang thúc đẩy NATO đóng vai trò lớn hơn tại Bắc Cực nhằm mở rộng phạm vi ảnh hưởng chiến lược của liên minh. Trong khi đó, sau khi Phần Lan và Thụy Điển gia nhập NATO, các nước Bắc Âu ngày càng chủ động phối hợp xây dựng chính sách an ninh khu vực. Điều này không chỉ tăng cường khả năng phòng thủ chung mà còn từng bước đưa cơ chế Hợp tác Quốc phòng Bắc Âu (NORDEFCO) hội nhập sâu hơn với NATO.
Không chỉ nhằm vào Nga
Theo phân tích của TASS, mục tiêu của sáng kiến "Cảnh giới Bắc Cực" không chỉ dừng lại ở việc ứng phó với Nga và Trung Quốc như NATO tuyên bố. Một trong những động lực quan trọng khác được cho là nhằm phát đi thông điệp tới Washington, đặc biệt sau khi Tổng thống Donald Trump nhiều lần bày tỏ mong muốn kiểm soát Greenland - vùng lãnh thổ có vị trí địa chiến lược và tiềm năng tài nguyên lớn.
Thông qua việc tăng cường hiện diện quân sự tại Bắc Cực, các đồng minh châu Âu muốn chứng minh rằng họ sẵn sàng chia sẻ nhiều hơn gánh nặng an ninh trong khu vực, đồng thời khẳng định việc sử dụng sức ép đối với các nước đồng minh là điều không thể chấp nhận.
Tuyên bố chung của 12 quốc gia tại Ankara cũng được xem là nỗ lực tăng cường phối hợp an ninh giữa châu Âu và Canada trước những điều chỉnh trong chính sách của Mỹ.
Dù vẫn phụ thuộc đáng kể vào Washington về năng lực quân sự và trang bị quốc phòng, các nước châu Âu đang cho thấy xu hướng xây dựng khả năng phối hợp an ninh độc lập hơn. Trong tổng thể chiến lược của NATO, Bắc Cực hiện chưa phải ưu tiên cấp bách như Ukraine hay Trung Đông, song đang được coi là "hậu phương chiến lược" cần được củng cố nhằm chuẩn bị cho những kịch bản an ninh phức tạp hơn trong tương lai.
Tuy nhiên, việc gia tăng hiện diện quân sự tại Bắc Cực cũng kéo theo nguy cơ xảy ra các sự cố ngoài ý muốn trong bối cảnh quan hệ NATO-Nga tiếp tục căng thẳng và các kênh liên lạc quân sự giữa hai bên bị thu hẹp. Vì vậy, cùng với việc tăng cường năng lực răn đe, duy trì các cơ chế kiểm soát rủi ro và ngăn ngừa tính toán sai lầm vẫn được xem là yếu tố cần thiết để tránh nguy cơ leo thang ngoài mong muốn.
