Theo trang Al Jazeera, phát biểu bên lề Hội nghị thượng đỉnh Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) tại Ankara (Thổ Nhĩ Kỳ), Tổng thống Mỹ Donald Trump cho rằng Bản ghi nhớ (MoU) giữa Washington và Tehran “coi như đã chấm dứt”. Dù để ngỏ khả năng các nhà đàm phán tiếp tục đối thoại, ông nhận định các cuộc thương lượng hiện nay khó mang lại kết quả.
Những phát biểu của ông Trump ngay lập tức tác động đến thị trường tài chính toàn cầu. Giá dầu Brent tăng khoảng 6%, lên 78 USD/thùng, trong khi chứng khoán châu Âu giảm 1,6%. Đồng USD tăng giá và lợi suất trái phiếu chính phủ Mỹ đi lên khi giới đầu tư lo ngại căng thẳng leo thang có thể làm gia tăng áp lực lạm phát.
Đợt không kích diễn ra trong bối cảnh Mỹ và Iran vẫn đang duy trì các cuộc đàm phán hòa bình theo MoU được ký khoảng ba tuần trước. Đây cũng là đợt tấn công lớn nhất kể từ tháng 4, thời điểm hai bên nhất trí ngừng bắn và khởi động tiến trình đàm phán.
Trong khi đó, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố đã đáp trả bằng việc tấn công các mục tiêu quân sự của Mỹ tại một số quốc gia láng giềng. Còi báo động đã vang lên tại Bahrain và Kuwait trong sáng 8/7. IRGC cũng cho biết một thành viên của lực lượng này thiệt mạng trong một vụ tấn công bằng thiết bị bay không người lái (UAV) mà Tehran quy trách nhiệm cho đối phương.
Mỹ và Iran tiếp tục cáo buộc lẫn nhau vi phạm các cam kết trong MoU - văn kiện đặt nền tảng cho tiến trình đàm phán kéo dài 60 ngày. Theo Tehran, đây là lần thứ ba Washington tiến hành các cuộc tấn công quy mô lớn trong khi đối thoại vẫn đang diễn ra, khiến lòng tin giữa hai bên tiếp tục bị xói mòn.
Đòn đáp trả sau các vụ tấn công trên eo biển Hormuz
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết lực lượng này đã tiến hành không kích hơn 80 mục tiêu tại Iran trong đêm 7/7 và rạng sáng 8/7 (giờ địa phương), nhằm đáp trả các vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz trước đó vài giờ.
Theo CENTCOM, ba tàu chở dầu - gồm M/T Al Rekayyat treo cờ Quần đảo Marshall, M/T Wedyan treo cờ Saudi Arabia và M/T Cyprus Prosperity treo cờ Liberia - đã bị tấn công khi hoạt động gần vùng biển ngoài khơi Oman.
Washington cho biết Iran trước đó yêu cầu các tàu đi theo tuyến hàng hải do nước này chỉ định là an toàn, khiến hành trình áp sát bờ biển Iran và đi qua khu vực mà Tehran coi là hạn chế. Truyền thông Iran đưa tin các tàu trên đã không tuân thủ yêu cầu đổi hướng của lực lượng nước này.
CENTCOM cho biết các cuộc không kích nhằm vào hệ thống phòng không, sở chỉ huy, trạm radar ven biển, năng lực tên lửa chống hạm cùng hơn 60 xuồng cao tốc của IRGC hoạt động tại eo biển Hormuz. Theo Washington, mục tiêu là làm suy giảm năng lực tiếp tục tấn công hoạt động hàng hải quốc tế của Iran.
Mỹ đồng thời tuyên bố hủy cơ chế miễn trừ trừng phạt dành cho Iran và cảnh báo sẽ tiến hành thêm các đòn tấn công nếu Tehran tiếp tục có các hành động bị Washington cho là vi phạm bản ghi nhớ.
Chuyên gia phân tích người Iran Hossein Royvaran nhận định các tàu thương mại có thể đã vô tình đi vào khu vực lực lượng Iran đang rà phá thủy lôi gần vùng biển Oman, dẫn tới sự cố.
“Khu vực gần Oman có thể chứa đầy thủy lôi. Có khả năng những con tàu này đang hướng đến những khu vực mà các đội rà phá thủy lôi của Iran đang hoạt động và hoạt động di chuyển của các tàu này có thể đã đe dọa đến các đội rà phá thủy lôi đó”, ông Royvaran nói.
Nhiều mục tiêu tại miền Nam Iran bị tấn công
Truyền thông Iran cho biết các cuộc không kích nhằm vào thành phố cảng Sirik, đảo Qeshm, khu vực Bandar Abbas và hai căn cứ quân sự tại tỉnh Bushehr. Một số người bị thương, song chưa ghi nhận thương vong lớn.
Theo hãng thông tấn bán chính thức Fars, hai căn cứ quân sự tại tỉnh Bushehr cũng bị tấn công vào rạng sáng 8/7. Một căn cứ nằm tại huyện Dashti và căn cứ còn lại ở gần thị trấn Chogadak. Đến nay chưa ghi nhận thương vong tại hai địa điểm này.
Mỹ tái áp đặt trừng phạt dầu mỏ
Song song với các hoạt động quân sự, Bộ Tài chính Mỹ thông báo tái áp đặt các lệnh trừng phạt đối với hoạt động xuất khẩu dầu mỏ của Iran. Các hợp đồng mới từ ngày 7/7 sẽ chịu lệnh cấm, trong khi những giao dịch đã thực hiện trước đó được áp dụng cơ chế chuyển tiếp.
Theo giới quan sát, việc tái áp đặt trừng phạt có thể gây sức ép đáng kể đối với nền kinh tế Iran, vốn phụ thuộc lớn vào nguồn thu từ xuất khẩu dầu mỏ và hóa dầu. Đây cũng là một trong những nội dung cốt lõi của Bản ghi nhớ, theo đó Tehran khôi phục hoạt động hàng hải bình thường qua eo biển Hormuz để đổi lấy việc Mỹ nới lỏng các biện pháp trừng phạt.
Phản ứng của Iran
IRGC cho biết đã tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào 85 mục tiêu quân sự của Mỹ tại Bahrain và Kuwait, đồng thời tuyên bố bắn hạ một chiếc UAV MQ-9 trong quá trình đáp trả.
Bộ Ngoại giao Iran lên án các cuộc không kích của Mỹ là hành động xâm phạm nghiêm trọng chủ quyền quốc gia và vi phạm cả Hiến chương Liên hợp quốc lẫn các cam kết trong Bản ghi nhớ về chấm dứt xung đột.
Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Ghalibaf và Ngoại trưởng Abbas Araghchi đều cho rằng việc Mỹ nối lại các cuộc không kích, tái áp đặt trừng phạt và tiếp tục các hoạt động quân sự của Israel trong khu vực đã làm suy yếu nền tảng của Bản ghi nhớ, khiến triển vọng duy trì tiến trình hòa bình trở nên mong manh hơn.
Tiến trình hòa đàm đầy bất định
Những diễn biến quân sự mới nhất đang đặt dấu hỏi lớn đối với tương lai của tiến trình hòa đàm giữa Mỹ và Iran.
Phát biểu bên lề Hội nghị thượng đỉnh NATO tại Ankara, Tổng thống Trump cho rằng Bản ghi nhớ giữa Washington và Tehran “không còn giá trị”. Dù để ngỏ khả năng các nhà đàm phán tiếp tục đối thoại, ông bày tỏ hoài nghi về triển vọng đạt được kết quả.
Theo giới quan sát, phát biểu của ông Trump làm gia tăng sự không chắc chắn đối với thỏa thuận được hai bên ký kết khoảng ba tuần trước nhằm chấm dứt giao tranh và tạo khuôn khổ cho các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran.
Theo nội dung Bản ghi nhớ, Iran cam kết khôi phục lưu thông hàng hải qua eo biển Hormuz về mức trước xung đột, trong khi Mỹ nới lỏng một số biện pháp trừng phạt đối với hoạt động xuất khẩu dầu mỏ và giải tỏa một phần tài sản bị phong tỏa của Tehran. Thỏa thuận cũng quy định hai bên ngừng các hoạt động quân sự trong thời gian đàm phán kéo dài 60 ngày.
Tuy nhiên, sau các cuộc không kích mới nhất và việc Washington tái áp đặt các biện pháp trừng phạt, cả Mỹ và Iran đều cáo buộc đối phương vi phạm các cam kết đã thống nhất, khiến triển vọng duy trì đối thoại trở nên mong manh hơn.
Phản ứng của các bên
Phản ứng trước diễn biến mới, Tổng Thư ký NATO Mark Rutte bày tỏ ủng hộ các hành động của Mỹ, cho rằng Washington có lý do đáp trả sau các vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại trên eo biển Hormuz, đồng thời cáo buộc Iran không tuân thủ các cam kết ngừng bắn.
Trong khi đó, Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) lên án các cuộc tấn công của Iran nhằm vào Bahrain và Kuwait, cho rằng đây là hành động vi phạm chủ quyền các quốc gia trong khu vực và làm suy yếu những nỗ lực duy trì hòa bình.
Nhiều nước Arab vùng Vịnh, gồm Bahrain, Kuwait, Oman, Qatar và Ai Cập, đồng loạt lên án các vụ tấn công mới, kêu gọi các bên kiềm chế và nối lại đối thoại nhằm tránh nguy cơ xung đột lan rộng.
Cố vấn ngoại giao của Tổng thống Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) Anwar Gargash nhận định các diễn biến mới cho thấy Tehran vẫn chưa thể hiện cam kết rõ ràng đối với tiến trình hạ nhiệt căng thẳng, trong khi các quốc gia vùng Vịnh không thể tiếp tục trở thành mục tiêu của vòng xoáy đối đầu.
Nguy cơ leo thang vẫn hiện hữu
Theo ông Muhanad Seloom, chuyên gia thuộc Viện Nghiên cứu Sau đại học Doha, quy mô các cuộc không kích cho thấy Washington dường như vẫn muốn giới hạn phạm vi đáp trả, thay vì mở rộng thành một chiến dịch quân sự toàn diện. Tuy nhiên, những tuyên bố mới nhất của Tổng thống Trump khiến tương lai của Bản ghi nhớ trở nên khó đoán định.
Ở góc nhìn khác, cựu sĩ quan cấp cao Hải quân Mỹ Harlan Ullman nhận định các vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại có thể là động thái của Iran nhằm gia tăng sức ép đối với Washington vào thời điểm nhạy cảm, đồng thời kéo dài thêm thời gian cho các cuộc đàm phán trước khi thời hạn của Bản ghi nhớ kết thúc vào tháng 8.
Theo ông Ullman, Tehran cũng có thể đang tìm cách khai thác những khác biệt giữa Mỹ và các đồng minh NATO, trong bối cảnh Tổng thống Trump nhiều lần chỉ trích các nước thành viên liên minh về vấn đề chia sẻ gánh nặng quốc phòng.
Theo các chuyên gia, cả Washington và Tehran nhiều khả năng đều không muốn để xung đột vượt khỏi tầm kiểm soát. Tuy nhiên, các diễn biến quân sự và quyết định chính trị trong những ngày tới sẽ quyết định liệu hai bên quay lại bàn đàm phán hay bước vào một vòng đối đầu mới.
