Tehran tin rằng chỉ có leo thang mới đủ sức buộc Washington phải đàm phán những bảo đảm về an ninh và kinh tế mà nước này theo đuổi.
Chưa đầy hai tháng sau khi Mỹ và Iran đạt được bản ghi nhớ chung nhằm chấm dứt giai đoạn đầu của cuộc xung đột, hai bên lại bước vào một vòng đối đầu mới.
Điều đáng chú ý là nguyên nhân Mỹ và Iran quay lại xung đột không xuất phát từ việc hiểu sai các điều khoản của thỏa thuận. Theo các chuyên gia, vấn đề nằm ở chỗ mỗi bên đều có cách nhìn khác nhau về cán cân quyền lực được hình thành sau chiến tranh, và về những gì cần phải làm để bảo vệ lợi ích của mình.
Cán cân quyền lực sau cuộc xung đột
Mỹ bắt đầu cuộc xung đột vào cuối tháng 2 với mục tiêu là làm suy yếu hoặc buộc Iran chấp nhận những giới hạn mới đối với chương trình hạt nhân và vai trò khu vực của nước này. Tuy nhiên, kết quả đã không diễn ra theo đúng tính toán ban đầu của Tổng thống Donald Trump.
Trong quá trình xung đột, Iran đã giành được lợi thế chiến lược quan trọng khi khẳng định khả năng kiểm soát eo biển Hormuz - tuyến hàng hải vận chuyển phần lớn lượng dầu mỏ xuất khẩu của thế giới. Chính thực tế này đã góp phần đưa hai bên tới thỏa thuận ngừng bắn tạm thời thông qua bản ghi nhớ.
Nhưng tại Tehran, nhiều người cho rằng thỏa thuận chỉ là bước lùi mang tính chiến thuật của Mỹ. Theo cách nhìn này, Washington cần giảm áp lực lên kinh tế toàn cầu, ổn định thị trường năng lượng và có thêm thời gian chuẩn bị trước khi bước vào giai đoạn đối đầu tiếp theo, nên mới ký thỏa thuận.
Những nghi ngờ đó càng gia tăng khi một số cam kết mà Iran kỳ vọng không được thực hiện. Các tài sản bị phong tỏa của Iran vẫn chưa được giải ngân; những thỏa thuận do Mỹ làm trung gian tại Trung Đông không đáp ứng các yêu cầu của Tehran; trong khi lực lượng quân sự Mỹ tiếp tục được tăng cường tại khu vực vùng Vịnh.
Cùng lúc, Washington khuyến khích các tàu thương mại không nhất thiết phải tuân theo các chỉ dẫn của Iran khi đi qua eo biển Hormuz. Một số tàu đã chuyển sang các tuyến hàng hải gần bờ biển Oman, động thái được xem là nhằm làm suy yếu tuyên bố kiểm soát của Tehran đối với tuyến đường biển chiến lược này.
Xét riêng lẻ, các động thái trên có thể chưa đủ để bị coi là vi phạm nghiêm trọng thỏa thuận. Tuy nhiên, từ góc nhìn của Iran, chúng tạo thành một nỗ lực tổng thể nhằm bào mòn lợi thế mà nước này đạt được sau chiến tranh.
Iran đặt cược vào sức ép chiến lược
Theo các chuyên gia, giới lãnh đạo Iran hiện nay tin rằng bất kỳ biểu hiện kiềm chế nào cũng chỉ khiến Mỹ gia tăng sức ép. Để răn đe Washington, đồng thời buộc Mỹ phải thực sự đàm phán nhằm chấm dứt chiến tranh và đạt được một thỏa thuận hạt nhân rộng hơn, qua đó mang lại cho Tehran sự bảo đảm về an ninh và giảm bớt khó khăn kinh tế, Iran cho rằng họ cần phải thể hiện sự cứng rắn và đẩy xung đột vượt quá mức mà Mỹ có thể chấp nhận.
Theo đó, đối với Iran, lợi thế mà nước này không thể từ bỏ là quyền kiểm soát eo biển Hormuz và khả năng kiểm soát việc tiếp cận tuyến hàng hải chiến lược này.
Giới lãnh đạo Iran cho rằng nếu đánh mất khả năng kiểm soát hoặc chi phối Hormuz, Tehran sẽ bước vào các cuộc thương lượng tương lai với vị thế yếu hơn đáng kể. Không chỉ vậy, nước này cũng khó bảo đảm Mỹ sẽ thực hiện đầy đủ các cam kết nếu một thỏa thuận mới được ký kết.
Chính vì thế, bất kỳ động thái nào bị xem là thách thức vai trò của Iran tại Hormuz đều có nguy cơ bị đáp trả mạnh mẽ.
Sự ủng hộ trong nước cũng góp phần củng cố lập trường cứng rắn của Tehran. Vấn đề eo biển Hormuz ngày càng được nhìn nhận như biểu tượng của chủ quyền và niềm tự hào dân tộc. Điều đó khiến giới lãnh đạo Iran tin rằng họ có đủ hậu thuẫn để tiếp tục theo đuổi chiến lược đối đầu.
Trong bối cảnh đó, việc Iran tấn công hai tàu chở dầu di chuyển gần bờ biển Oman được xem là thông điệp nhằm khẳng định rằng Tehran vẫn đủ khả năng áp đặt ảnh hưởng đối với tuyến hàng hải này. Tuy nhiên, phản ứng từ Washington cũng diễn ra nhanh chóng và quyết liệt: Mỹ mở chiến dịch không kích quy mô lớn nhằm vào các hệ thống tên lửa, máy bay không người lái và nhiều cơ sở quân sự của Iran dọc vùng duyên hải Vịnh Ba Tư, đồng thời mở rộng các đòn tấn công sang cơ sở hạ tầng dân sự.
Tehran tin chiến sự có thể mang lại lợi thế
Dù hiện phải đối mặt với ưu thế quân sự vượt trội của Mỹ, Iran dường như không xem đây là thời điểm bất lợi. Nước này đã chuẩn bị cho khả năng chiến tranh quay trở lại.
Theo tính toán của Tehran, nếu chiến tranh là điều khó tránh khỏi thì việc đối đầu ngay lúc này có thể mang lại nhiều lợi thế hơn là chờ đợi. Mỹ chưa hoàn toàn tái lập năng lực quân sự sau giai đoạn đầu của cuộc chiến, trong khi nền kinh tế thế giới vẫn còn dễ tổn thương trước các cú sốc về năng lượng và chuỗi cung ứng.
Vì vậy, Iran được cho là sẽ tiếp tục duy trì áp lực bằng các cuộc tấn công nhằm vào mục tiêu quân sự Mỹ cũng như cơ sở năng lượng và hạ tầng quan trọng tại khu vực vùng Vịnh.
Mục tiêu không chỉ là gây tổn thất trực tiếp, mà còn gửi đi thông điệp rằng cuộc chiến sẽ không diễn ra theo kịch bản do Washington định sẵn.
Tehran cũng tỏ ra sẵn sàng chấp nhận những khó khăn kinh tế do các biện pháp phong tỏa hoặc trừng phạt mới của Mỹ gây ra. Giới lãnh đạo nước này tin rằng khả năng làm gián đoạn hoạt động tại eo biển Hormuz, thậm chí mở rộng ảnh hưởng sang eo biển Bab el-Mandeb và khu vực Biển Đỏ, có thể tạo ra sức ép đủ lớn đối với kinh tế toàn cầu.
Theo tính toán đó, khi giá năng lượng tăng mạnh và chuỗi cung ứng quốc tế bị ảnh hưởng, Washington sẽ phải cân nhắc lại chiến lược hiện tại.
“Canh bạc” của chính quyền Iran?
Theo các chuyên gia, các nhà lãnh đạo Iran có thể đang đánh giá quá cao khả năng theo đuổi chiến lược này. Tuy nhiên, đối với chính quyền Iran, đây là một cuộc đối đầu mang tính sống còn. Tehran đặt cược rằng khả năng chấp nhận chịu đựng tổn thất lớn hơn sẽ giúp nước này duy trì lợi thế trong một cuộc đàm phán tương lai, qua đó đạt được những bảo đảm về an ninh và giảm bớt sức ép kinh tế.
Nhưng nếu tính toán này sai lầm, nước này có thể phải đối mặt với các đòn tấn công quân sự ngày càng mạnh, sự siết chặt cấm vận kinh tế và nguy cơ bị cô lập trên trường quốc tế.
Cả Mỹ và Iran hiện cùng tin rằng đối phương sẽ xuống thang trước. Cho đến lúc đó, mỗi bước leo thang mới đều làm gia tăng nguy cơ chiến tranh vượt khỏi khuôn khổ song phương, kéo theo những hệ lụy khó lường đối với an ninh khu vực Trung Đông, các tuyến hàng hải huyết mạch và nền kinh tế toàn cầu.
