Ngã ba Đồng Lộc hôm nay.
Nơi đây, từ năm 1965 - 1973, đã diễn ra cuộc chiến đấu kiên cường, anh dũng của quân và dân ta chống chiến tranh phá hoại tàn khốc, dã man của đế quốc Mỹ để bảo vệ miền Bắc xã hội chủ nghĩa, giữ vững mạch máu giao thông, chi viện cho chiến trường miền Nam, đánh thắng kẻ thù xâm lược.
Ngã ba Đồng Lộc biểu hiện sinh động nhất, cao nhất chủ nghĩa nhân văn cao cả của quân và dân ta. Ngã ba Đồng Lộc - một địa điểm lịch sử siêu chiều kích có sức thu hút và lan tỏa các giá trị văn hóa tinh thần, có bản sắc độc đáo của dân tộc Việt Nam bất chấp không gian, thời gian.
Cuộc chiến tranh chống Mỹ đã kết thúc gần 50 năm, giờ đây, chúng ta đã có độ lùi để tiếp nhận và nhìn những đặc trưng của Ngã ba Đồng Lộc từ nhiều phía, để suy ngẫm sâu sắc hơn, đầy đủ hơn các giá trị tiêu biểu của nó.
Đường Đồng Lộc - đường Khe Giao năm 1968. (Ảnh tư liệu).
1. Ngã ba Đồng Lộc có vị trí đặc biệt, nhất là khi đường 1 bị địch cắt đứt. Ngã ba Đồng Lộc, một ngả lên Đức Thọ, Hương Sơn sang nước bạn Lào, một ngả lên Hương Khê vào Quảng Bình sang Khăm Muồn (nước Cộng hòa DCND Lào), một ngả là tỉnh lộ 2 nối với quốc lộ 1 tại Ba Giang. Đây là những tuyến đường quan trọng trong phát triển kinh tế thời bình và trong quốc phòng thời chiến.
Đế quốc Mỹ đánh phá Ngã ba Đồng Lộc nhằm cắt đứt mọi sự chi viện của hậu phương miền Bắc với tiền tuyến miền Nam. Quân và dân ta bằng ý chí quyết tâm xây dựng Ngã ba Đồng Lộc thành pháo đài chống lại sự hủy diệt. Ngã ba Đồng Lộc trở thành yết hầu giao thông Hà Tĩnh, là nơi hội tụ, nơi khởi phát, nơi chuyển tiếp những giá trị văn hóa cao cả của quân và dân ta trong cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc.
Các nữ thanh niên xung phong Ngã ba Đồng Lộc năm 1968. (Ảnh tư liệu)
2. Ngã ba Đồng Lộc - điểm đối đầu lịch sử giữa các giá trị văn hóa, một xung đột giữa sức mạnh của lòng yêu nước, ý chí kiên cường, bất khuất của dân tộc Việt Nam với sự tàn bạo của giặc Mỹ xâm lược.
Ngày 7/5/1965, Ban Bí thư Trung ương Đảng và Thường vụ Hội đồng Chính phủ đã ra quyết định về một số vấn đề về GTVT ở các tỉnh Khu 4, nêu rõ: “Phải bảo đảm GTVT trên các tuyến đường chiến lược, bảo đảm tốt cho yêu cầu vận chuyển cho các tỉnh Khu 4, trước hết là bảo đảm yêu cầu cho miền Nam và Lào về vũ khí, chất đốt, một phần lương thực và một số yêu cầu cần thiết khác”.
Tháng 6/1965, thực hiện Quyết định 121/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, tỉnh Hà Tĩnh thành lập Tổng đội TNXP 25, rồi Tổng đội TNXP 53, Tổng đội TNXP 55. Tháng 9 năm ấy, thành lập thêm Tổng đội TNXP phục vụ thủy lợi và Tổng đội TNXP phục vụ đường Goòng.
Các đại đội từ 551-557 của Tổng đội TNXP 55 cắm chốt tại khu vực Ngã ba Đồng Lộc. Đồng hành cùng lực lượng TNXP là lực lượng công nhân giao thông, dân quân tự vệ, công an, bưu điện, y tế, thương nghiệp, lương thực, văn hóa - thông tin...
Lực lượng vũ trang có Đại đội Pháo 37, Tiểu đoàn 8 pháo cao xạ bộ đội địa phương, Trung đoàn Pháo cao xạ 210 thuộc Sư đoàn 367. Họ lao động, chiến đấu trong hoàn cảnh cực kỳ khó khăn, khốc liệt. Tính riêng trong vòng 3 tháng, từ 10/4 - 7/7/1965, Mỹ tập trung đánh vào tất cả cầu cống trên đường số 1, đường số 15, đường số 8. Từ tháng 4 - 10/1968, máy bay địch trút xuống Ngã ba Đồng Lộc gần 50.000 quả bom các loại. Bình quân địch đánh 28 ngày trong một tháng với 100 lượt, mỗi lượt 800 quả bom các loại.
Trong 10 năm (từ 1965-1974), 16 nghìn con người đội mưa bom, bão đạn, vượt giông bão, hứng nắng mưa, bám trụ trên mảnh đất 6 km2 hừng hực khói lửa, không ngại gian khổ, hy sinh, kiên cường, mưu trí, sáng tạo bảo đảm các tuyến đường qua Ngã ba Đồng Lộc thông suốt, chuyển tải vũ khí, lương thực, thực phẩm, quân trang, quân dụng của hậu phương miền Bắc vào chiến trường miền Nam phục vụ chiến đấu chống kẻ thù xâm lược.
Cụm tượng 10 cô gái TNXP Ngã ba Đồng Lộc. (Ảnh: Đình Nhất)
3. Chiến thắng Đồng Lộc là kết quả tất yếu của đường lối chiến tranh nhân dân đúng đắn của Đảng ta với phương châm chỉ đạo: “Giao thông là mạch máu của mọi việc. Giao thông tắc thì việc gì cũng tắc. Giao thông tốt thì việc gì cũng dễ dàng (lời Hồ Chủ tịch), được thể hiện kịp thời, nhuần nhuyễn, phù hợp với từng giai đoạn lịch sử.
Ngay từ đầu năm 1965, khi bị thất bại ở chiến trường miền Nam, Mỹ chuyển sang chiến tranh cục bộ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhận định: “Nếu đế quốc Mỹ động đến miền Bắc thì nhất định chúng sẽ thất bại thảm hại”. Ban Thường vụ Tỉnh ủy Hà Tĩnh nhận định: “Sắp tới, đế quốc Mỹ sẽ dùng máy bay đánh vào Hà Tĩnh” và đã chỉ đạo khẩn trương tăng cường lực lượng vũ trang, lực lượng đảm bảo giao thông vận tải; tổ chức, huy động lực lượng chiến đấu gắn với nhiệm vụ sản xuất xây dựng đời sống.
Đường lối chiến tranh nhân dân đã phát huy tối đa tính sáng tạo của mỗi cá nhân, mỗi tập thể. Rất nhiều sáng kiến ra đời từ thực tế đánh trả máy bay Mỹ, như các sáng kiến: “Phá thế độc tuyến” mở thêm hàng chục con đường mới, “Cầu dẫn ở các bến phà”, “Ủi bom”, “Phá bom nổ chậm bằng ắc quy điện”, “Trồng cây trên cầu che mắt địch”… Còn rất nhiều sáng kiến giá trị khác mà chưa được thống kê, nghiên cứu.
Bên cạnh lực lượng trực tiếp chiến đấu bảo đảm giao thông ở Ngã ba Đồng Lộc là một lực lượng hùng hậu không gì có thể thay thế: Nhân dân. Trải qua 2 lần chiến tranh phá hoại của giặc Mỹ (1965-1968 và 1972), các xã xung quanh khu vực Đồng Lộc bị bom đạn Mỹ giết hại 336 người, bị thương 346 người, cháy 3.738 ngôi nhà, 2.400 tấn gạo, chết 420 con trâu - bò. Khi giặc Mỹ thực hiện lối đánh có tính chất hủy diệt xuống 20 xã và 45 hợp tác xã ở 3 huyện: Đức Thọ, Can Lộc, Nghi Xuân, nhiều vùng, miền khác trong tỉnh cũng chìm trong khói lửa.
Nhân dân Hà Tĩnh với quyết tâm sắt đá: “Đường chưa thông không tiếc xương, tiếc máu” và tinh thần: “Địch phá một, ta làm mười”. Chưa bao giờ lực lượng kháng chiến toàn dân được huy động hiệu quả như những ngày chống chiến tranh phá hoại của giặc Mỹ. Mỗi người dân là một chiến sỹ. Mỗi cơ quan, đơn vị là một pháo đài chiến đấu. Đấy là giai đoạn “Toàn dân ra trận”.
Nhân dân đã tạo nên một thế trận vững chắc, rộng khắp, với sức mạnh vô song làm thất bại hoàn toàn âm mưu kẻ thù xâm lược, góp phần vào thắng lợi chung của dân tộc. Cần có thêm nhiều nghiên cứu chiến tranh nhân dân từ một điểm cụ thể Ngã ba Đồng Lộc để rút ra những bài học lý luận lẫn thực tiễn về sức mạnh của Nhân dân trong xây dựng và phát triển bền vững kinh tế, văn hóa, xã hội.
Toàn cảnh Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc hôm nay. (Ảnh: Đình Nhất)
4. Chiến thắng Đồng Lộc thể hiện sinh động chủ nghĩa nhân văn cao cả của quân và dân Hà Tĩnh. 10 năm chiến tranh (từ 1965-1974) ở Ngã ba Đồng Lộc có 16.000 người chiến đấu trong sự quan tâm, yêu thương, đùm bọc của Nhân dân trong tỉnh, trong nước và Nhân dân yêu chuộng hòa bình trên toàn thế giới. Tình cảm quân và dân, tình cảm giữa con người với con người là một trong những nét đặc trưng của Ngã ba Đồng Lộc, tô đậm thêm bản sắc văn hóa Việt Nam.
Bộ đội, TNXP, công nhân giao thông, dân quân tự vệ, công an, nông dân, trí thức... kề vai sát cánh, chia sẻ ngọt bùi trong sinh hoạt, trong lao động, trong chiến đấu, trong học tập. Mưa bom, bão đạn, thiếu thốn và cả đau thương không làm nguội tắt được lòng lạc quan, tình yêu thương của các thế hệ chiến đấu ở Ngã ba Đồng Lộc. Tình yêu nam nữ, tình đồng đội, tình yêu gia đình, tình yêu thiên nhiên, tình yêu văn chương nghệ thuật... được thể hiện một cách hồn nhiên, trong sáng, sâu sắc, cứ nồng đượm mặc kệ những khốc liệt, gian nan của chiến tranh. Tất cả đã tạo nên nghị lực, sức mạnh cho họ vượt qua mọi gian khổ, hy sinh, chiến thắng kẻ thù xâm lược.
Các cựu nữ TNXP (từ trái sang: Bùi Thị Tịnh, Lê Thị Hồng, Nguyễn Thị Bé) tham quan hiện vật chiến tranh được lưu giữ tại Bảo tàng Ngã ba Đồng Lộc. Ảnh: Huy Tùng.
Gần 50 năm cuộc chiến tranh chống Mỹ kết thúc, thời gian đang làm nguôi dần nỗi đau mất mát. Những sườn đồi lở lói, những hố bom chằng chịt đã được màu xanh che phủ. Ngã ba Đồng Lộc thời chiến tranh, với những bản sắc riêng có vẫn nguyên vẹn trong ký ức bao thế hệ người Hà Tĩnh, trong văn chương nghệ thuật, ở các hiện vật trong Khu di tích lịch sử TNXP Ngã ba Đồng Lộc.
Những giá trị văn hóa giàu bản sắc sản sinh ở Ngã ba Đồng Lộc trong chiến tranh đã thành di sản, bồi đắp dày dặn thêm truyền thống văn hóa - cách mạng Hà Tĩnh, bồi dưỡng tâm hồn, cốt cách, giáo dục lòng yêu nước, tinh thần xả thân vì đại nghĩa, vì quê hương, đất nước cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
