Tiềm năng lớn từ mặt nước lòng hồ
Trên địa bàn Hà Tĩnh hiện có 348 hồ chứa thủy lợi với tổng dung tích trên 1,55 tỷ m³ nước và 5 hồ chứa thủy điện gồm: Hố Hô, Đá Hàn, Hương Sơn, Ngàn Trươi, Kẻ Gỗ.
Trong số này, hàng chục hồ chứa thủy lợi, thủy điện được đánh giá có điều kiện thuận lợi để phát triển nuôi trồng thủy sản (NTTS) lòng hồ như hồ Ngàn Trươi, Kẻ Gỗ, Sông Rác; các hồ thủy điện Hương Sơn, Hố Hô…
Trong bối cảnh ngành NN&MT Hà Tĩnh đang đẩy mạnh tái cơ cấu theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững, việc khai thác hiệu quả tiềm năng NTTS lòng hồ được xem là hướng đi phù hợp. Không chỉ tạo thêm sinh kế cho người dân vùng hồ, hoạt động này còn góp phần tăng sản lượng thủy sản nước ngọt, đa dạng hóa sản phẩm và giảm áp lực khai thác lên nguồn lợi thủy sản tự nhiên.
Hồ Ngàn Trươi (xã Vũ Quang) với dung tích chứa 775 triệu m³ nước là một trong ba hồ chứa lớn nhất cả nước hiện nay (chỉ sau hồ Dầu Tiếng và hồ Cửa Đạt). Thời gian qua, trong vùng lòng hồ Ngàn Trươi - Cẩm Trang cũng đã có 1 HTX, 3 tổ hợp tác, 6 hộ tư nhân nuôi trồng một số loại như cá leo, cá lăng, cá tầm, cá chép giòn,… tuy nhiên quy mô còn hạn chế.
Bà Phan Thị Thúy Hằng - Trưởng phòng Kinh tế, UBND xã Vũ Quang cho biết: “Hồ Ngàn Trươi có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển NTTS theo hướng bền vững. Sau khi vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, địa phương cần những hướng dẫn cụ thể hơn về công tác quản lý nhằm tạo cơ sở chủ động xây dựng các kế hoạch phát triển NTTS trong thời gian tới. Việc này không chỉ góp phần nâng cao thu nhập cho người dân vùng hồ mà còn tạo thêm sinh kế ổn định, gắn phát triển kinh tế với bảo vệ tài nguyên và môi trường sinh thái trên địa bàn”.
Dù là địa phương có số lượng hồ đập và trữ lượng nước lớn hàng đầu cả nước, song tiềm năng NTTS lòng hồ tại Hà Tĩnh vẫn chưa được khai thác đúng mức. Hoạt động NTTS kết hợp với mục đích khác như tưới tiêu, điều tiết thủy lợi đã được triển khai trên một số hồ chứa, song chủ yếu chỉ diễn ra ở hồ vừa và nhỏ, sản lượng hàng năm ước đạt khoảng 500 tấn cá thương phẩm các loại. Riêng nuôi lồng bè trên hồ đập nước ngọt, đến nay có 80 lồng bè nuôi với tổng thể tích hơn 15.700m3, tập trung tại các xã Vũ Quang, Kỳ Hoa, Cẩm Lạc..., sản lượng đạt trên 200 tấn.
Theo ông Bùi Tuấn Sơn - Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản Hà Tĩnh, một trong những nguyên nhân chính là quy hoạch NTTS trong lòng hồ chứa chưa được chú trọng, trong khi tài nguyên hồ vẫn chủ yếu ưu tiên cho mục tiêu thủy lợi và thủy điện. Việc cấp giấy phép cho các hoạt động NTTS trong phạm vi bảo vệ công trình thủy lợi, thủy điện gặp nhiều khó khăn.
Ngoài ra, Hà Tĩnh vẫn chưa hình thành được vùng sản xuất tập trung quy mô lớn, theo hướng sản xuất hàng hoá. Đối tượng nuôi hiện nay chủ yếu là các loài cá truyền thống có giá trị kinh tế thấp; phương thức nuôi quảng canh, quảng canh cải tiến vẫn chiếm tỷ lệ lớn. Thị trường tiêu thụ sản phẩm chủ yếu ở nội địa, mang tính nhỏ lẻ, giá bán chưa ổn định nên hiệu quả kinh tế chưa cao.
Hướng đi cần được tính toán bài bản
Theo ông Lê Văn Hùng - Cụm trưởng Cụm quản lý khai thác công trình hồ chứa nước Ngàn Trươi (Ban Quản lý Đầu tư và Xây dựng thủy lợi 3), mục tiêu ưu tiên hàng đầu khi xây dựng hồ Ngàn Trươi là cắt giảm lũ, cấp nước tưới cho khoảng 32.000 ha đất nông nghiệp, cấp nước sinh hoạt; tiếp đến là phát điện và cải tạo môi trường. Ngoài các nhiệm vụ chính trên, đơn vị cũng ủng hộ chủ trương phát triển hồ theo hướng đa mục tiêu, trong đó có NTTS và du lịch sinh thái vùng lòng hồ, phù hợp với tinh thần của Luật Thủy lợi.
“Nếu nhận được sự đồng thuận của các bộ, ngành và tỉnh Hà Tĩnh cùng những cơ chế, chính sách tạo cú hích phù hợp, gần 40 km² mặt nước lòng hồ Ngàn Trươi sẽ phát huy hiệu quả tiềm năng sẵn có, góp phần đảm bảo sinh kế cho người dân và tăng thu ngân sách địa phương. Ban sẽ đồng hành trong quá trình đánh giá tác động, bảo đảm an toàn hồ chứa gắn với phát triển kinh tế bền vững. Song cần phải có tổ chức đầy đủ tư cách pháp nhân, có chuyên môn về NTTS thực hiện, đảm bảo hoạt động quản lý, giám sát, hạn chế các tác động tiêu cực môi trường trong khu vực”, ông Hùng cho biết thêm.
Thực tế cũng cho thấy, phần lớn các hồ thủy điện được xây dựng ở khu vực đầu nguồn, có nền nhiệt nước thấp và ổn định - điều kiện thuận lợi để phát triển các đối tượng thủy sản nước lạnh có giá trị kinh tế cao như cá tầm, cá hồi.
Từ góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Huy Tuấn - Phó Giám đốc Công ty Cổ phần Thủy điện Hương Sơn cho biết: "Đơn vị mong muốn Trung ương và tỉnh sớm có cơ chế khuyến khích các doanh nghiệp quản lý hồ thủy điện phát triển theo hướng đa ngành nghề, trong đó có NTTS nước ngọt. Nếu có thêm cơ chế thúc đẩy NTTS trong lòng hồ thủy điện, không chỉ thu nhập của người lao động được cải thiện mà nguồn thu ngân sách từ doanh nghiệp cũng sẽ tiếp tục gia tăng”.
Rõ ràng, tiềm năng phát triển NTTS lòng hồ ở Hà Tĩnh là rất lớn, tuy nhiên, “chìa khóa” để khai thác hiệu quả nguồn lợi này vẫn nằm ở cơ chế, chính sách và cách thức tổ chức thực hiện. Hiện nay, ngành chuyên môn đang tiến hành rà soát, nghiên cứu để xây dựng đề án phát triển NTTS trong các hồ chứa trên địa bàn tỉnh. Việc sớm hoàn thiện đề án, kế hoạch, đưa các hồ chứa đủ điều kiện vào quy hoạch đa mục tiêu; đồng thời, xây dựng phương án khai thác cụ thể cho từng hồ là yêu cầu cấp thiết. Cùng với đó, cần có các hướng dẫn rõ ràng, đồng bộ nhằm khuyến khích doanh nghiệp, HTX tham gia phát triển NTTS lòng hồ bền vững, qua đó khai thác hiệu quả tiềm năng mặt nước, góp phần phát triển kinh tế nông nghiệp trong giai đoạn tới.
