Giữa không gian Di tích Nguyễn Du, dấu ấn của dòng họ Nguyễn Tiên Điền hiện diện qua từng nếp nhà cổ, từng hiện vật và những câu chuyện được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Dòng họ giàu truyền thống hiếu học, từng sản sinh nhiều danh nhân, nhiều bậc khoa bảng đã hun đúc nên nhân cách, tài năng Đại thi hào Nguyễn Du, để từ đó ông để lại cho hậu thế một di sản văn chương có sức sống vượt thời gian. Mỗi hiện vật là một chứng nhân của lịch sử, góp phần tái hiện diện mạo một dòng họ khoa bảng, làm giàu thêm kho bảo tàng hiện vật của tỉnh nhà.
Bà Trần Thị Vinh - Phó Giám đốc phụ trách Bảo tàng Hà Tĩnh chia sẻ: "Năm 1964, Ty Văn hóa Hà Tĩnh tiến hành sưu tầm tư liệu, hiện vật về Nguyễn Du và dòng họ Nguyễn Tiên Điền. Song hành cùng cán bộ ngành văn hóa, con cháu dòng họ Nguyễn Tiên Điền đã đóng góp, hiến tặng nhiều tư liệu, hiện vật quý. Từ đó, Nhà trưng bày Nguyễn Du được hình thành vào năm 1965 và mở cửa đón khách tham quan ngay trong năm đó. Từ khi thành lập đến nay, dòng họ Nguyễn Tiên Điền luôn đồng hành cùng Nhà nước trong công tác tu bổ, tôn tạo di tích, đồng thời tiếp tục hiến tặng nhiều tư liệu, hiện vật có giá trị".
Những kỷ vật ấy chính là sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại, để dòng chảy văn hóa của dòng họ Nguyễn Tiên Điền tiếp tục nuôi dưỡng ký ức về Đại thi hào trong đời sống hôm nay. Đáng chú ý, những năm gần đây, hành trình gìn giữ di sản này không còn khép kín trong khuôn viên dòng tộc, mà đã được mở rộng theo nhiều hướng tiếp cận mới - từ các hoạt động giáo dục truyền thống nội tộc đến việc chủ động kết nối với các nhà nghiên cứu, các trường đại học và tổ chức văn hóa lớn.
Năm 2025 đánh dấu sự kiện đặc biệt khi Hội đồng Gia tộc họ Nguyễn Tiên Điền cho ra mắt ấn phẩm “Truyện Kiều bản Tiên Điền”. Thành quả ấy được chuẩn bị trong nhiều năm, dựa trên sự kế thừa các kết quả nghiên cứu Truyện Kiều hơn hai thế kỷ qua.
Đối với nhiều người trong dòng họ, đây là một tâm nguyện lớn được hiện thực hóa. Bởi kể từ khi bản Kiều quốc ngữ đầu tiên xuất hiện vào thế kỷ XIX, dòng họ Nguyễn Tiên Điền vẫn luôn đau đáu một khát vọng: có được một ấn phẩm Truyện Kiều mang dấu ấn riêng, kết tinh từ chính quê hương và dòng tộc của tác giả.
Với dòng họ Nguyễn Tiên Điền, "Truyện Kiều bản Tiên Điền" là sự tiếp nối của một hành trình gìn giữ ký ức văn hóa. Trong từng trang sách là sự trân trọng đối với tiền nhân và khát vọng đưa di sản đến gần hơn với các thế hệ hôm nay dưới góc nhìn của giới nghiên cứu đương đại.
Ông Trần Đình Tuấn - Phó Chủ tịch Hội Kiều học Việt Nam cho rằng: "Bản Kiều Tiên Điền có giá trị của một bản hiện hành, phù hợp với thời đại mới và có khả năng chuyển giao cho các thế hệ tiếp theo, giúp tiếp nhận và lan tỏa những tinh hoa của Truyện Kiều".
Cùng đó, dòng họ Nguyễn Tiên Điền còn tích cực triển khai nhiều hoạt động nghiên cứu, quảng bá và lan tỏa giá trị di sản. Từ các hội thảo khoa học quy tụ nhiều học giả trong và ngoài nước đến việc phối hợp với các trường đại học đưa Truyện Kiều đến với sinh viên, học giả quốc tế; tổ chức lễ khai bút thư pháp, trao tặng sách và biểu dương học sinh có thành tích học tập xuất sắc… tất cả đều góp phần tiếp nối truyền thống hiếu học, tôn vinh những giá trị văn hóa mà các thế hệ tiền nhân đã dày công vun đắp.
Không dừng lại ở đó, từ mảnh đất Tiên Điền, những cuộc kết nối văn hóa đang được mở rộng ra thế giới. Dòng họ Nguyễn Tiên Điền đã xúc tiến các hoạt động giao lưu với nhiều tổ chức quốc tế, hướng tới việc kết nối với hậu duệ Đại thi hào Pushkin của nước Nga, mở ra những cuộc đối thoại mới giữa các di sản văn hóa nhân loại.
Ông Nguyễn Hải Nam - Chủ tịch Hội đồng gia tộc họ Nguyễn Tiên Điền (xã Tiên Điền) cho biết: "Mỗi người con dòng họ Nguyễn Tiên Điền đều tự hào về di sản vô giá mà tổ tiên để lại và luôn nỗ lực gìn giữ, phát huy những giá trị ấy. Vừa qua, dòng họ đã xuất bản cuốn Truyện Kiều bản Tiên Điền, hiện được xem là gia bảo của dòng họ và trở thành một di sản tinh thần quý giá trong nhiều gia đình Việt Nam".
Hơn hai trăm năm đã đi qua kể từ ngày Đại thi hào Nguyễn Du viết nên những câu Kiều bất hủ, trên quê hương Tiên Điền, hành trình gìn giữ di sản ấy vẫn đang tiếp diễn bằng trách nhiệm, niềm tự hào và sự trân trọng của các thế hệ con cháu.
Từ những trang Kiều được nâng niu gìn giữ đến những hoạt động nghiên cứu, giáo dục và kết nối văn hóa hôm nay, dòng họ Nguyễn Tiên Điền đang góp phần làm cho di sản Đại thi hào Nguyễn Du tiếp tục tỏa sáng trong đời sống đương đại. Đó cũng là hành trình đưa những giá trị văn hóa Việt Nam đến với thế giới, bằng sức sống trường tồn của Truyện Kiều và di sản tinh thần mà Đại thi hào Nguyễn Du đã để lại cho nhân loại.
