20 năm giải mã Amazon của nhà thám hiểm Mỹ

Paul Rosolie, nhà thám hiểm 39 tuổi người Mỹ, dành gần hai thập kỷ sống và làm việc trong rừng Amazon - nơi ông nhiều lần đối mặt với rắn độc, cá sấu, bệnh nhiệt đới hiếm gặp và cả những nhóm buôn ma túy. Cơ thể đầy sẹo của ông là minh chứng cho những ngày tháng lăn lộn giữa rừng sâu Amazon.

Sinh ra tại Brooklyn, Paul bị cuốn hút bởi thiên nhiên từ nhỏ. Từ năm 12 tuổi, ông đã một mình vào rừng với con dao săn nhỏ bên người. Năm 18 tuổi, Paul lần đầu đặt chân tới Amazon và nhanh chóng bị cuốn vào hệ sinh thái khắc nghiệt nhưng đầy bí ẩn nơi đây.

Theo Paul, quy mô Amazon có thể rộng hơn cả nước Mỹ với nhiều khu vực gần như chưa từng được khám phá. Ông cho biết vẫn tồn tại những bộ tộc chưa từng tiếp xúc với thế giới bên ngoài, thường chỉ được biết đến qua truyền miệng hoặc dấu vết từ các cuộc chạm trán với nhà thám hiểm.

Hệ thống sông Amazon giống một cái cây khổng lồ với dòng sông chính là thân cây và vô số phụ lưu tỏa ra như cành nhánh. Nhóm của ông hoạt động chủ yếu tại các phụ lưu phía nam và từng phát hiện một khu vực gần như vẫn giữ nguyên trạng thái hoang sơ qua nhiều thế kỷ. Khu vực này được bảo vệ gián tiếp bởi bộ tộc du mục Mashco-Piro - nhóm người chưa từng tiếp xúc với thế giới hiện đại và được xem như "huyền thoại" vì chưa ai từng bắt gặp.

Nhóm của Paul đã hợp tác với các cộng đồng bản địa có thể giao tiếp bằng tiếng Tây Ban Nha. Thông qua tổ chức Jungle Keepers, họ hỗ trợ người bản địa chống lại lâm tặc, khai thác vàng trái phép và các nhóm buôn ma túy - những thế lực thường lợi dụng sự yếu thế của cộng đồng bản địa để khai thác tài nguyên.

Khoảng một năm trước, các cộng đồng bản địa cảnh báo Jungle Keepers khi phát hiện những mũi tên dài xuất hiện trên bãi sông - dấu hiệu cho thấy các bộ tộc chưa tiếp xúc có thể đang rời rừng sâu. Nhận tin, nhóm của Paul lập tức di chuyển xuyên đêm bằng thuyền đến khu vực được báo. Người lái thuyền là Ignasio - kiểm lâm từng sống sót sau khi bị bắn vào đầu bằng mũi tên trong một lần cố gắng tiếp xúc hòa bình với bộ tộc bản địa.

Khi đến nơi, nhóm chỉ tìm thấy dấu chân và những mũi tên còn sót lại. Tin vào nhận định của người bản địa, Paul quyết định tiếp tục bám trụ. Sau nhiều ngày đi bộ đến đầu nguồn sông, họ bất ngờ chạm trán bộ tộc Mashco-Piro. Từ bờ sông đối diện, Paul lần đầu nhìn thấy những người bước ra khỏi rừng, mang theo cung tên và di chuyển trong trạng thái cảnh giác cao độ. Họ đang sống trong thời kỳ tre, nứa, thậm chí còn chưa tiến lên thời đồ đá.

Sau những lời chào hỏi ban đầu, bộ tộc yêu cầu thực phẩm, chủ yếu là chuối. Nhóm của Paul đề nghị họ hạ vũ khí để đảm bảo an toàn, đồng thời phải ẩn nấp sau thân cây khi quan sát. Một nhà nhân chủng học trong đoàn mang chuối sang làm lễ vật, mở đầu cuộc tiếp xúc hiếm hoi được ghi hình.

Khoảnh khắc nhận thực phẩm để lại ấn tượng mạnh với Paul. Ông nhận thấy phản ứng của bộ tộc mang tính sinh tồn rõ rệt khi thuyền chở chuối cập bờ, các thành viên nhanh chóng giành phần của mình thay vì chia sẻ theo cách thường thấy ở nhiều cộng đồng săn bắt - hái lượm.

Các video Paul công bố chỉ phản ánh một phần nhỏ thực tế ông chứng kiến. Suốt 20 năm, Paul gặp không ít vụ người bộ tộc đã giết người có hành vi xâm nhập từ bên ngoài. Đó là cách Amazon vận hành khi quyền lực của lực lượng thực thi pháp luật chỉ tồn tại trong phạm vi đô thị.

Khi bước vào rừng sâu, thế giới hoang dã không tồn tại luật pháp theo nghĩa con người đặt ra. Ở đó, mọi thứ vận hành theo quy luật sinh tồn - kẻ mạnh hơn sẽ nắm lợi thế. Theo Paul, nhiều cộng đồng sống tách biệt trong rừng vẫn tồn tại theo quy tắc đó, bởi họ chưa từng biết đến khái niệm luật pháp như trong xã hội hiện đại.

"Chúng tôi không muốn công chúng lãng mạn hóa cuộc sống của những cộng đồng này, dẫn đến các chuyến thám hiểm tự phát nguy hiểm", Paul nói. Trong nhiều thế kỷ, thông điệp của các bộ tộc này luôn rõ ràng: họ muốn sống yên trong lãnh thổ và sẵn sàng bảo vệ điều đó bằng vũ lực.

Amazon không hoàn toàn chết chóc, ở đó, các cộng đồng bản địa cũng sở hữu những tri thức quý giá. Trong một lần theo dõi hổ tại Ấn Độ, Paul mắc bệnh tularemia, căn bệnh hiếm do ve truyền, gây nhiễm trùng nghiêm trọng ở tay khiến ông phải nằm liệt giường nhiều tháng.

Khi quay lại Amazon trong tình trạng vẫn đang điều trị bằng kháng sinh, ông được JJ - người bản địa - đưa vào rừng, lấy nhựa từ một loại cây rồi tạo lớp bịt tự nhiên lên vết thương, đồng thời cho uống dung dịch thảo dược. Chỉ sau một đêm, tình trạng nhiễm trùng gần như được kiểm soát.

Khi Paul bị cá đuối đâm gây đau đớn dữ dội, những người thân của JJ đã sử dụng vỏ cây và dược liệu rừng để hút nọc độc ra khỏi vết thương. Theo Paul, tri thức y học của các cộng đồng bản địa là dạng "công nghệ sinh tồn" thế giới hiện đại vẫn chưa hiểu hết.

Kỹ thuật của những bộ tộc chưa từng tiếp xúc với thế giới bên ngoài cũng không thể xem thường. Paul cho biết từng thấy các vết tích cho thấy họ sử dụng lửa để nấu nướng.

"Nếu tôi đưa bạn một chiếc bật lửa và một đống cành cây, chưa chắc bạn đã nhóm được lửa ngay", Paul nói.

Bản thân Paul từng trải nghiệm ayahuasca - loại thảo dược tác động đến hệ thần kinh - do một pháp sư cao tay trong bộ tộc của JJ điều chế. Vị pháp sư ngoài 80 tuổi ngủ quên trong lúc nấu khiến hỗn hợp ayahuasca đậm hơn.

Paul miêu tả trải nghiệm đó như một chuyến hành trình ông không bao giờ muốn lặp lại. Ông thấy mình đi qua quá trình hình thành vũ trụ, chứng kiến vụ nổ Big Bang, trôi dạt vô định trong không gian giữa các hệ sao. Trải nghiệm ấy khiến ông sợ hãi tột độ.

Trước đây, ông từng nhiều lần đối mặt với nguy cơ tử vong nhưng cảm giác lần này khác hẳn. Cảm giác này giống việc một người sống cả đời trong một dinh thự khổng lồ với hàng nghìn căn phòng nhưng chỉ sử dụng một phòng duy nhất; ayahuasca khiến mọi cánh cửa đồng loạt mở ra, cuốn con người đi qua tất cả những không gian chưa từng biết. Và đó chỉ là một trong rất nhiều bí ẩn Amazon đang cất giữ.

"Khi các con đường và quá trình đô thị hóa mở rộng, nhiều cộng đồng buộc phải từ bỏ ngôn ngữ và lối sống truyền thống, khiến những tri thức gắn với rừng già dần mai một", Paul nói.

Tuy nhiên, Amazon đang ngày càng bị xâm phạm. Vào năm Paul 19 tuổi, ông và JJ từng nhìn cảnh lâm tặc đốt rừng, toàn những cây cổ thụ nghìn năm, lớn hơn cả một căn phòng. Khói bốc lên cao ngút trời. Cả hai nhìn nhau nhưng không ai biết phải làm gì cả. Bên trong rừng sâu, không có cơ quan nào bảo vệ.

Lâm tặc là mối đe dọa lớn, bên cạnh thợ đào vàng và những băng đảng buôn ma túy. Đó là lý do Paul và JJ đã thành lập Junglekeepers. Họ tuyển dụng chính những người từng làm lâm tặc và thợ mỏ vàng thành kiểm lâm. Những người này giờ nhận lương để bảo vệ rừng thay vì chặt cây. Hiện Junglekeepers bảo vệ hơn 536 km² diện tích rừng và hướng tới thành lập công viên quốc gia.

Theo Paul, Amazon giữ vai trò sống còn với vận mệnh thế giới và những người hiện tại là thế hệ cuối cùng có thể cứu lấy khu rừng. Nếu Amazon biến mất, sự sống cũng không thể duy trì.