Năm 2019, trong số 250 cây bưởi Phúc Trạch của gia đình ông Phan Quốc Bình, xã Hương Thủy (cũ), nay là xã Hương Phố, một cây được tuyển chọn, công nhận là cây đầu dòng. Từ khi được công nhận, ông Bình đặc biệt chú trọng chăm sóc, vừa duy trì sức sinh trưởng của cây, vừa khai thác mắt ghép, chiết cành phục vụ nhân giống.
“Cây đầu dòng được gia đình chăm sóc kỹ hơn các cây bưởi khác trong vườn. Hằng năm, tôi chú trọng bón phân cân đối, bổ sung phân hữu cơ, giữ độ ẩm cho đất; thường xuyên tỉa cành, tạo tán, vệ sinh vườn và theo dõi sâu bệnh để xử lý kịp thời. Đặc biệt, cây được hạn chế khai thác quả, ưu tiên nuôi những cành khỏe, sinh trưởng tốt để lấy mắt ghép. Đến nay, mắt ghép và một số cành được chiết từ cây này đã được nhân ra hơn 5 ha bưởi trong thôn, riêng gia đình tôi là 1 ha. Cây giống sinh trưởng khỏe, giữ được những đặc tính tốt của cây mẹ, qua đó giúp bà con có nguồn cây giống chất lượng, nâng cao hiệu quả sản xuất” – ông Bình chia sẻ.
Xã Phúc Trạch hiện có 7 cây bưởi được công nhận là cây đầu dòng, đều trên 20 năm tuổi. Đây là nguồn giống quan trọng phục vụ nhân giống, phát triển vùng bưởi của địa phương.
Ông Phan Anh Thái - Phó Trưởng phòng Kinh tế, UBND xã Phúc Trạch cho biết: “Cây đầu dòng có vai trò quan trọng trong duy trì những đặc tính tốt của bưởi Phúc Trạch. Vì vậy, địa phương thường xuyên hướng dẫn các hộ thực hiện đúng quy trình chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh và khai thác mắt ghép, cành chiết hợp lý. Đồng thời, tuyên truyền người dân khi trồng mới, mở rộng diện tích phải lựa chọn cây giống có nguồn gốc rõ ràng, bảo đảm chất lượng. Qua đó, vừa phát huy hiệu quả cây đầu dòng, vừa góp phần nâng cao năng suất, chất lượng và giữ vững thương hiệu bưởi Phúc Trạch”
Giai đoạn 2013–2019, ngành nông nghiệp Hà Tĩnh đã tuyển chọn, công nhận 38 cây bưởi Phúc Trạch đầu dòng trên địa bàn huyện Hương Khê cũ. Đây là những cây nổi trội về năng suất, cao gấp 1,5–2 lần bình quân trong vườn, đồng thời có khả năng chống chịu sâu bệnh tốt, được lựa chọn làm nguồn nhân giống. Từ cây đầu dòng, nguồn mắt ghép được khai thác để nhân giống, qua đó duy trì những đặc tính tốt của cây mẹ và tạo nguồn cây giống đồng đều, chất lượng.
Không chỉ bảo tồn cây đầu dòng tại các vườn hộ, Cơ sở bảo tồn quỹ gen và nhân giống bưởi Phúc Trạch còn khai thác mắt ghép để tạo cây S0, lưu giữ an toàn trong nhà lưới; từ S0 tiếp tục nhân thành cây S1 làm nguồn cung cấp mắt ghép phục vụ sản xuất cây giống. Hiện, cơ sở đang lưu giữ 1 cây đầu dòng trồng từ năm 2000, 38 cây S0 và 266 cây S1. Hệ thống này vừa giúp chủ động nguồn mắt ghép, giảm áp lực khai thác trực tiếp lên cây đầu dòng, vừa duy trì ổn định những đặc tính tốt của giống bưởi Phúc Trạch.
Tuy nhiên, so với nhu cầu trồng mới, thay thế và trẻ hóa vườn bưởi, số cây đầu dòng được công nhận, duy trì trong các vườn hộ hiện vẫn còn khá khiêm tốn. Đây cũng là một trong những vấn đề đặt ra đối với việc chủ động nguồn giống chất lượng phục vụ phát triển bưởi Phúc Trạch.
“Bưởi Phúc Trạch là cây trồng chủ lực, mang lại giá trị kinh tế cao, vì vậy nhu cầu cây giống ngày càng lớn. Nếu nguồn giống không được kiểm soát sẽ ảnh hưởng đến sinh trưởng, năng suất, chất lượng vườn cây về lâu dài. Do đó, việc duy trì, khai thác hiệu quả cây đầu dòng có vai trò rất quan trọng trong bảo tồn những đặc tính tốt của giống. Thời gian tới, cần tiếp tục rà soát, tuyển chọn, công nhận thêm cây đầu dòng; quản lý chặt việc khai thác mắt ghép, cành chiết và sản xuất cây giống. Người dân khi trồng mới hoặc thay thế cây già cỗi, suy thoái cần lựa chọn cây giống có nguồn gốc rõ ràng, được nhân từ cây đầu dòng đạt tiêu chuẩn, qua đó nâng cao chất lượng vườn cây và bảo tồn bền vững giống bưởi Phúc Trạch” – ông Võ Tá Tài, Cơ sở bảo tồn quỹ gen và nhân giống bưởi Phúc Trạch, Trung tâm Khuyến nông Hà Tĩnh khuyến cáo.
Hiện Hà Tĩnh có gần 3.000 ha bưởi Phúc Trạch, trong đó gần 2.800 ha cho quả; năm 2025 đạt sản lượng trên 25.000 tấn, mang về gần 700 tỷ đồng. Mỗi cây đầu dòng không chỉ là nguồn cung cấp vật liệu nhân giống chất lượng mà còn góp phần lưu giữ những đặc tính đặc trưng của bưởi Phúc Trạch qua nhiều thế hệ. Vì vậy, tiếp tục tuyển chọn, bảo tồn và khai thác hiệu quả cây đầu dòng là nền tảng quan trọng để nâng cao chất lượng giống, giá trị sản phẩm và phát triển bền vững thương hiệu bưởi Phúc Trạch.
