50 năm đã qua, kể từ ngày công trường hồ Kẻ Gỗ chính thức khởi công, tiếng bạt núi, xẻ đồi, đắp đập với tinh thần “mo cơm, quả cà và tấm lòng cộng sản” vẫn còn vang vọng đầy tự hào. Đại công trình thủy nông hồ Kẻ Gỗ không chỉ là bản hùng ca lao động mà còn là hiện thực sinh động về quan hệ biện chứng giữa chủ trương của Đảng và sức mạnh lòng dân.
Một chiều tháng 3, tôi theo tỉnh lộ 17, qua cầu Nủi, làng La Xá (phường Hà Huy Tập), Nam Điền (xã Thạch Xuân)… để đến với hồ Kẻ Gỗ. Tình cờ, bài hát “Người đi xây hồ Kẻ Gỗ” vang từ kênh FM tần số 97,8 MHz. Niềm vui thật khó tả! Tôi tự hỏi: Vì đâu việc xây dựng hồ Kẻ Gỗ, từ kế hoạch ban đầu là 10 năm, xuống 6 năm, rồi làm xong sau 3 năm, trong điều kiện chiến tranh vừa kết thúc? Trong tôi hiển hiện hình ảnh hơn 10.200 người thường xuyên lao động trên công trường Kẻ Gỗ ngày ấy - một con số “kinh ngạc”. Con số người dân tham gia ấy đã thôi thúc tôi tìm gặp những nhân vật đời thường - những người hùng thầm lặng lăn lộn trên công trường hồ Kẻ Gỗ năm ấy. Từ ý tưởng gặp lãnh đạo xã Cẩm Duệ, tôi “hủy kèo” và tin chắc dễ dàng gặp “Người đi xây hồ Kẻ Gỗ” bất kỳ đâu.
Qua cầu Kênh gần Trạm 500 KV Hà Tĩnh (xã Thạch Xuân), phía dưới là dòng kênh xanh, phía trên là sườn đồi vàng nắng, tôi gặp 2 bác đầu tóc bạc phơ đạp xe vãn cảnh. Tôi dừng xe, hỏi chuyện. Khuôn mặt 2 bác rạng rỡ, vui tươi. “Bác là người tham gia đây cháu. Thời đó, cả tỉnh nô nức đi làm. Năm 1976, bác tham gia một thời gian trên công trường, sau đó, đi đào kênh. Cứ 20 ngày một đợt. Kênh được đào từ hồ kéo dài đến xã Thạch Tiến cũ, nay là xã Việt Xuyên” - ông Lê Đức Quy (SN 1954, thôn Tùng Lâm, xã Thạch Xuân) kể. “Những năm ấy, bác ở đơn vị bộ đội, nhưng vợ bác thì tham gia gần 3 năm. Các bà hăng hái, cống hiến lắm” - ông Trần Văn Phú (SN 1955 cùng thôn) vui vẻ tiếp lời. Nhắc đến nữ dân công, tôi chợt nhớ bà Chu Thị Phương (SN 1955, thôn Đông Cao, xã Cẩm Xuyên) từng kể: “Từ năm 1976-1978, tôi cùng nhiều thanh niên trong làng đi xây hồ Kẻ Gỗ. Hồi đó, thanh niên khắp toàn tỉnh từ Cẩm Xuyên, Thạch Hà... rồi các huyện Yên Thành, Diễn Châu (Nghệ An) đều tham gia. Thời ấy ăn không đủ no, thiếu thốn lắm, nhưng ai cũng cật lực vì cái chung”.
Tôi tiếp tục đi tìm những người hùng thầm lặng. Câu khẩu hiệu “Dễ trăm lần không dân cũng chịu/ Khó vạn lần dân liệu cũng xong” căng ngang đường ở thôn Mỹ Trung (xã Cẩm Duệ) làm tôi tin tưởng đến rạo rực. Dừng lại trước một căn nhà nhỏ, tôi được cụ Nguyễn Thị Đang (84 tuổi, thôn Mỹ Trung) tiếp chuyện: “Thời xây hồ Kẻ Gỗ, nhà bà ở đây, suốt ngày người qua lại. Từ công trường chính đến các tuyến kênh, hàng nghìn người thi công, đào đắp. Hồi đó, dân công đến nhờ nhà dân để ngủ lại”.
Tôi sực nhớ, ông Hồ Văn Hùng (SN 1954, thôn Thanh Quang, xã Thạch Lạc) từng kể: “Sau khi tham gia Chiến dịch Hồ Chí Minh, tôi về quê và năm 1976-1978 tham gia xây hồ Kẻ Gỗ. Thời ấy, Đoàn Thanh niên huyện Thạch Hà huy động nhân công. Tôi và một người bạn thường khiêng đầm bê tông để đầm đập. Xong đập thì đào kênh. Toàn bộ dân công đi phải mang theo gạo, đồ ăn và xin ngủ lại trong làng”.
CHỈ SAU 3 NĂM, VỚI KHỐI LƯỢNG HƠN 10 TRIỆU M3 ĐẤT ĐÀO ĐẮP, GẦN 90.000M3 BÊ TÔNG, 1.800 TẤN SẮT THÉP, 96.000M3 ĐÁ XÂY LÁT, HƠN 1.200 TẤN THIẾT BỊ CƠ KHÍ, CÔNG TRÌNH HỒ KẺ GỖ HOÀN THÀNH, VƯỢT TIẾN ĐỘ 3 NĂM.
Vậy đấy! Trên mảnh đất Hà Tĩnh này, hễ gặp các bác thế hệ như bà Phương, ông Hùng, ông Quy, ông Phú..., ta đều biết họ là “Người đi xây hồ Kẻ Gỗ”. Nhờ sức mạnh tổng hợp của các lực lượng (Công ty Xây dựng thủy lợi 3, Công ty Xây dựng thủy lợi 4; LLVT Quân khu 4; các đơn vị chuyên ngành thủy lợi tỉnh Nghệ Tĩnh…) và Nhân dân, chỉ sau 3 năm, với khối lượng hơn 10 triệu m3 đất đào đắp, gần 90.000m3 bê tông, 1.800 tấn sắt thép, 96.000m3 đá xây lát, hơn 1.200 tấn thiết bị cơ khí, công trình hồ Kẻ Gỗ hoàn thành, vượt tiến độ 3 năm. Trong điều kiện những năm 1976-1980, đó là một kỳ tích vang dội.
Đắp đập, xây hồ chứa Kẻ Gỗ là ý tưởng từ xa xưa. Ông Trần Duy Chiến - Chủ tịch Hội đồng thành viên Công ty TNHH MTV Thủy lợi Hà Tĩnh cho hay: “Công trình được thai nghén từ những năm đầu thế kỷ XX, cùng thời với các công trình như: Bái Thượng (Thanh Hóa), Bara Đô Lương, Nam Đàn, Bến Thủy (Nghệ An). Dưới góc nhìn của các nhà khoa học thủy lợi, Kẻ Gỗ là địa hình lý tưởng: Lưu vực rộng, lượng mưa dồi dào, thuận lợi cho việc hình thành hồ chứa quy mô lớn và tổ chức hệ thống kênh mương phân phối nước đến vùng hưởng lợi”.
Bác Hồ nói chuyện tại hội nghị cán bộ nhân dịp Người về thăm tỉnh Hà Tĩnh ngày 15/6/1957. Ảnh tư liệu.
Trong buổi làm việc, cán bộ Công ty TNHH MTV Thủy lợi Hà Tĩnh cung cấp cho tôi bài viết của Thạch Châu ghi lại lời đồng chí Nguyễn Tiến Chương - nguyên Phó Bí thư Tỉnh ủy Nghệ Tĩnh. Năm 1957, đồng chí Nguyễn Tiến Chương là Ủy viên Thường vụ trực Đảng, Trưởng ban Tuyên huấn Tỉnh ủy Hà Tĩnh được làm việc với Bộ trưởng Bộ Thủy lợi Hà Kế Tấn về nghiên cứu làm hồ Kẻ Gỗ. Các đồng chí đi thuyền ngược sông Rào Cái, sau đó, trèo lên chỏm Choòng để quan sát... Sau buổi làm việc, đồng chí Hà Kế Tấn cho rằng, chưa thể làm được vì chưa đủ điều kiện. Giữa hè năm 1957, Bác Hồ về thăm Hà Tĩnh và Người đã ân cần căn dặn: "Phải lục hồ sơ Kẻ Gỗ mà nghiên cứu trước đi, để khi có thời cơ là xây dựng".
Lời căn dặn ấy hàm chứa tầm nhìn chiến lược, trở thành động lực to lớn, soi đường cho các thế hệ lãnh đạo và Nhân dân Hà Tĩnh trong nỗ lực xây dựng hồ Kẻ Gỗ. Năm 1972, công trình Kẻ Gỗ được đưa vào Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Hà Tĩnh và hồ Kẻ Gỗ được xếp vào danh mục các công trình trọng điểm, được Chính phủ báo cáo trước cuộc họp Quốc hội.
Để hiểu rõ hơn lịch sử, tôi tìm đến ông Phan Quốc Nam - Giám đốc Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh. Từ ông Nam, tôi tiếp cận được văn bản “giấy trắng, mực đen” Quyết định số 318-TTg, ngày 23/12/1974 do Phó Thủ tướng Chính phủ Hoàng Anh ký thay Thủ tướng “Về việc phê chuẩn nhiệm vụ thiết kế hồ chứa nước Kẻ Gỗ, tỉnh Hà Tĩnh”. Quyết định có nhiều nội dung về công trình; đồng thời, giao UBND tỉnh phải huy động lực lượng nhân công, vật liệu… Tháng 11/1975, Tổng Bí thư Lê Duẩn vào làm việc với 2 tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh và đồng ý với đề xuất của lãnh đạo tỉnh về phương án làm công trình Kẻ Gỗ.
Mít tinh khởi công xây dựng hồ Kẻ Gỗ (26/3/1976). Ảnh tư liệu.
Ngày 26/3/1976, với sự đồng sức đồng lòng của người dân Xô-viết, công trình đại thủy nông Kẻ Gỗ chính thức được khởi công. Từ Kỳ Anh, Cẩm Xuyên, Thạch Hà, Nghi Xuân, Hương Khê… đến Quỳnh Lưu, Yên Thành, Diễn Châu, Nghi Lộc…, từng dòng người đổ về công trường. Cờ đỏ sao vàng rợp trời, khí thế như mở hội.
Tháng 8/1977, nhà thơ Tố Hữu, lúc bấy giờ là Ủy viên Dự khuyết Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Tuyên huấn Trung ương trong buổi làm việc tại Nghệ Tĩnh và thăm đại công trình thủy nông Kẻ Gỗ đã đánh giá: Một điều có ý nghĩa quyết định thắng lợi của công trình Kẻ Gỗ là trong điều kiện còn sản xuất nhỏ và lao động thủ công là chính, ta đã tạo nên được sức mạnh tổng hợp to lớn do phối hợp các mặt, các yếu tố, các lực lượng. Từ Trung ương đến cơ sở, làm một cách nhịp nhàng, đồng bộ. Việc đó không dễ dàng chút nào!
VỚI DIỆN TÍCH LƯU VỰC 223 KM2, DUNG TÍCH THIẾT KẾ 345 TRIỆU M3, NƯỚC TỪ HỒ THEO CÁC TUYẾN KÊNH DÀI HÀNG TRĂM KM ĐÃ MỞ RA TRANG MỚI CHO SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP VÀ ĐỜI SỐNG NGƯỜI DÂN HÀ TĨNH.
Công trình thủy nông hồ Kẻ Gỗ là đòi hỏi tất yếu của hiện thực đời sống. Ngay khi đang xây hồ Kẻ Gỗ, từ vụ mùa năm 1976 và cả năm 1977, cơn bão số 8, số 9 kèm theo mưa lớn gây lũ lụt lớn nhất lịch sử 100 năm về trước, thiệt hại nặng nề. Tỉnh Nghệ Tĩnh xuất hiện nhiều vùng đói trọng điểm như: Nghi Xuân, Thạch Hà, Hương Khê, Kỳ Anh… khi có khoảng 1,4 triệu dân bị thiếu đói. Đưa vào vận hành, hồ Kẻ Gỗ đã “giải khát” cho nhiều cánh đồng, tăng năng suất cho cây lúa ở các huyện Cẩm Xuyên, Thạch Hà, thị xã Hà Tĩnh… Với diện tích lưu vực 223 km2, dung tích thiết kế 345 triệu m3, nước từ hồ theo các tuyến kênh dài hàng trăm km đã mở ra trang mới cho sản xuất nông nghiệp và đời sống người dân Hà Tĩnh. Đến nay, hệ thống thủy lợi Kẻ Gỗ bảo đảm nguồn nước phục sản xuất nông nghiệp cho hơn 26.000 ha, góp phần hình thành vùng sản xuất lúa trọng điểm của tỉnh.
Theo thời gian, để đáp ứng công năng, hồ Kẻ Gỗ đã nhiều lần được duy tu, nâng cấp; công tác điều hành, quản lý cũng ngày càng khoa học. Ông Trần Duy Chiến - Chủ tịch Hội đồng thành viên Công ty TNHH MTV Thủy lợi Hà Tĩnh cho hay: “Điều tự hào là sau gần 50 năm quản lý, khai thác, công trình Kẻ Gỗ đã phát huy hiệu quả nhiều mặt. Trước diễn biến bất thường, ngày càng cực đoan của thiên tai, điển hình là nắng hạn các năm: 1993, 1998, 2003, 2005, mưa lũ các năm 1983, 1989, trận lũ lịch sử vào năm 2010, 2020, đơn vị luôn thực hiện tốt công tác, chủ động, sáng tạo trong vận hành, điều tiết, đảm bảo an toàn tuyệt đối công trình”.
Nhìn lại nửa thế kỷ, có thể thấy, công trình hồ Kẻ Gỗ đánh dấu bước ngoặt quan trọng đối với ngành nông nghiệp, tạo ra nhiều lợi ích kinh tế, môi trường, cảnh quan, du lịch sinh thái… Công trình là bài ca về tinh thần lao động, ý chí tiến công, để lại bài học thành công vô cùng quan trọng về chủ trương của Đảng hợp với lòng dân. Bài học ấy là cơ sở để Hà Tĩnh tiếp tục gặt hái những thành quả lớn lao trong bối cảnh các cấp, ngành đang ra sức thi đua thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng và nghị quyết đại hội đảng bộ các cấp nhiệm kỳ 2025-2030.
NỘI DUNG: MẠNH HÀ
ẢNH, VIDEO: MẠNH HÀ - ĐÌNH NHẤT & ẢNH TƯ LIỆU
THIẾT KẾ: HUY TÙNG
