Những nghệ nhân bền bỉ giữ nhịp ca trù ở Hà Tĩnh

Sinh ra và lớn lên trên mảnh đất có truyền thống ca trù, Nghệ nhân Ưu tú Dương Thị Xanh sớm được nuôi dưỡng trong những câu hát cổ của các nghệ nhân đi trước. Người bạn đời của chị, Nghệ nhân Ưu tú Trần Văn Đài cũng chung niềm say mê với loại hình nghệ thuật này. Tình yêu dành cho tiếng đàn, tiếng hát đã đưa hai người tìm đến các nghệ nhân trong vùng để học hỏi, kiên trì rèn luyện từng kỹ thuật biểu diễn.

Năm 2007, khi mong muốn bảo tồn và truyền dạy ca trù ngày càng thôi thúc, vợ chồng nghệ nhân quyết định đóng cửa hàng kinh doanh, tự bỏ kinh phí ra Hà Nội học tập, trau dồi kỹ thuật hát ca trù. Sau những tháng ngày tích lũy kiến thức, kinh nghiệm, anh chị trở về quê hương, miệt mài truyền dạy cho người yêu ca trù.

Với hai nghệ nhân, gìn giữ ca trù không đơn thuần là theo đuổi niềm đam mê cá nhân mà còn là trách nhiệm đối với di sản của quê hương. Người đàn, người hát có thế mạnh riêng, nhưng cùng chung mục tiêu bảo tồn nghệ thuật truyền thống. Trong cuộc sống, anh chị thu xếp việc gia đình, tiếp sức cho nhau để bền bỉ theo đuổi con đường đã chọn.

Với ca nương Nguyễn Thị Thu Hà ở xã Nghi Xuân, tình yêu ca trù lại bắt đầu từ một lần theo mẹ đến nhà văn hóa xem các nghệ nhân biểu diễn khi mới tám tuổi. Tiếng đàn đáy, nhịp phách cùng giọng hát của các ca nương đã khơi dậy trong cô niềm yêu thích đặc biệt. Nhà cách nơi sinh hoạt câu lạc bộ hơn 15 km, nhưng hằng tuần, Thu Hà vẫn được bố đưa đến học.

Để hát được ca trù, người học không chỉ cần chất giọng phù hợp mà còn phải rèn luyện cách ngồi, cách cầm phách, giữ hơi, nhả chữ, luyến âm và đổ hột. Mỗi kỹ thuật đều đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ; người học phải trải qua thời gian dài mới có thể làm chủ giọng hát, nhịp phách và truyền tải được chiều sâu của lời ca. Suốt 15 năm qua, ca nương Thu Hà vẫn miệt mài rèn luyện, từng bước hoàn thiện khả năng biểu diễn và bền bỉ với con đường ca hát đã lựa chọn.

Ca trù không thể được gìn giữ chỉ bằng tình yêu nhất thời. Để làm chủ loại hình nghệ thuật bác học này, người thực hành phải dành nhiều thời gian học tập, tích lũy kiến thức và rèn giũa kỹ năng. Sức hấp dẫn của ca trù nằm ở sự kết hợp tinh tế giữa thơ ca, giọng hát và nhạc cụ; lời ca giàu tính văn chương, nhiều điển tích, đòi hỏi người hát không chỉ có kỹ thuật mà còn phải hiểu và cảm nhận được ý thơ, tình thơ.

Trên quê hương Hà Tĩnh, ca trù còn gắn với những câu chuyện về nguồn cội và chiều sâu văn hóa. Theo những câu chuyện lưu truyền trong dân gian, ca trù gắn với sự tích Đinh Lễ, Bạch Hoa và sự ra đời của cây đàn đáy. Ở Cổ Đạm, những câu chuyện ấy được lưu giữ như một phần ký ức văn hóa của vùng đất. Đến thế kỷ XVII, ca trù phát triển mạnh mẽ; đặc biệt, những đóng góp của Uy Viễn tướng công Nguyễn Công Trứ vào cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX đã góp phần làm phong phú và khẳng định vị thế của nghệ thuật ca trù trong đời sống văn hóa.

Năm 2009, UNESCO ghi danh ca trù là Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp. Sự ghi danh này khẳng định giá trị của loại hình nghệ thuật, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo vệ, phục hồi và trao truyền trước nguy cơ mai một. Tại Hà Tĩnh, quá trình khôi phục và gìn giữ ca trù có sự tham gia của các nghệ nhân, nhà nghiên cứu, cơ quan văn hóa và cộng đồng địa phương.

Hà Tĩnh hiện có CLB Ca trù Cổ Đạm và CLB Ca trù xã Nghi Xuân đang hoạt động với hơn 60 thành viên. Các CLB duy trì không gian thực hành, tạo điều kiện để nghệ nhân gặp gỡ, biểu diễn và truyền dạy cho người yêu thích. Tuy nhiên, lực lượng gắn bó lâu dài vẫn chủ yếu là những nghệ nhân trung niên và cao tuổi. Việc tìm kiếm, bồi dưỡng và giữ chân người trẻ có năng khiếu vẫn gặp nhiều khó khăn.

Hiện nay, đời sống của các nghệ nhân vẫn còn nhiều khó khăn. Phần lớn họ tham gia sinh hoạt câu lạc bộ bằng niềm đam mê và trách nhiệm với di sản, trong khi nguồn thu nhập từ hoạt động nghệ thuật còn hạn chế. Ca trù lại là loại hình đòi hỏi quá trình học tập, rèn luyện lâu dài, nên nếu thiếu điều kiện thực hành và cơ hội biểu diễn, người trẻ sẽ khó duy trì việc học đến cùng. Bởi vậy, để di sản được trao truyền bền vững, không thể chỉ trông chờ vào tâm huyết của các nghệ nhân.

Những năm qua, tỉnh đã quan tâm hỗ trợ kinh phí, tôn vinh nghệ nhân, tạo điều kiện thực hành, truyền dạy và quảng bá ca trù đến công chúng. Đây là những hoạt động cần thiết, song việc bảo tồn cần được triển khai thường xuyên, gắn với điều kiện thực tế của từng câu lạc bộ. Duy trì hoạt động truyền dạy, mở rộng không gian biểu diễn và tạo thêm cơ hội để nghệ nhân giới thiệu di sản đến công chúng sẽ góp phần khuyến khích người thực hành tiếp tục gắn bó, đồng thời giúp ca trù có thêm cơ hội hiện diện trong đời sống cộng đồng.

Cùng đó, công tác tư liệu hóa các làn điệu, lời ca, kỹ thuật đàn hát và kinh nghiệm của nghệ nhân cũng cần được chú trọng. Khi nhiều tri thức được trao truyền chủ yếu qua thực hành và truyền miệng, việc ghi chép, ghi âm, ghi hình có hệ thống sẽ góp phần lưu giữ những giá trị quý báu, hỗ trợ nghiên cứu và tạo nguồn tư liệu phục vụ các thế hệ học trò. Quan trọng hơn, tình yêu di sản cần được nuôi dưỡng từ sớm, để người trẻ không chỉ biết đến ca trù mà còn có cơ hội tiếp cận, học tập và từng bước trở thành lực lượng kế cận.

Giữ gìn ca trù không chỉ là lưu lại những làn điệu xưa, mà còn là bảo vệ ký ức văn hóa, cốt cách và chiều sâu tâm hồn của quê hương Hà Tĩnh. Tâm huyết của những nghệ nhân là nền tảng quý giá để di sản tiếp tục được trao truyền. Nhưng để ca trù ngân vang qua nhiều thế hệ, những người giữ lửa cần được tiếp sức bằng các giải pháp thiết thực, để loại hình nghệ thuật này không chỉ thuộc về quá khứ mà còn có chỗ đứng trong đời sống hôm nay và mai sau.