Những nghệ nhân bền bỉ giữ nhịp ca trù ở Hà Tĩnh

(Baohatinh.vn) - Trải qua bao thăng trầm, tiếng phách, nhịp đàn ca trù vẫn bền bỉ ngân vang trên đất Hà Tĩnh nhờ tâm huyết giữ lửa và nỗ lực trao truyền di sản của các nghệ nhân.

Sinh ra và lớn lên trên mảnh đất có truyền thống ca trù, Nghệ nhân Ưu tú Dương Thị Xanh sớm được nuôi dưỡng trong những câu hát cổ của các nghệ nhân đi trước. Người bạn đời của chị, Nghệ nhân Ưu tú Trần Văn Đài cũng chung niềm say mê với loại hình nghệ thuật này. Tình yêu dành cho tiếng đàn, tiếng hát đã đưa hai người tìm đến các nghệ nhân trong vùng để học hỏi, kiên trì rèn luyện từng kỹ thuật biểu diễn.

Năm 2007, khi mong muốn bảo tồn và truyền dạy ca trù ngày càng thôi thúc, vợ chồng nghệ nhân quyết định đóng cửa hàng kinh doanh, tự bỏ kinh phí ra Hà Nội học tập, trau dồi kỹ thuật hát ca trù. Sau những tháng ngày tích lũy kiến thức, kinh nghiệm, anh chị trở về quê hương, miệt mài truyền dạy cho người yêu ca trù.

bqbht_br_56.jpg
Với các nghệ nhân Dương Thị Xanh và Trần Văn Đài, gìn giữ ca trù không đơn thuần là theo đuổi niềm đam mê cá nhân mà còn là trách nhiệm đối với di sản của quê hương.

Với hai nghệ nhân, gìn giữ ca trù không đơn thuần là theo đuổi niềm đam mê cá nhân mà còn là trách nhiệm đối với di sản của quê hương. Người đàn, người hát có thế mạnh riêng, nhưng cùng chung mục tiêu bảo tồn nghệ thuật truyền thống. Trong cuộc sống, anh chị thu xếp việc gia đình, tiếp sức cho nhau để bền bỉ theo đuổi con đường đã chọn.

Với ca nương Nguyễn Thị Thu Hà ở xã Nghi Xuân, tình yêu ca trù lại bắt đầu từ một lần theo mẹ đến nhà văn hóa xem các nghệ nhân biểu diễn khi mới tám tuổi. Tiếng đàn đáy, nhịp phách cùng giọng hát của các ca nương đã khơi dậy trong cô niềm yêu thích đặc biệt. Nhà cách nơi sinh hoạt câu lạc bộ hơn 15 km, nhưng hằng tuần, Thu Hà vẫn được bố đưa đến học.

bqbht_br_5m6a5700.jpg
15 năm qua, ca nương Nguyễn Thị Thu Hà vẫn luôn miệt mài luyện tập để theo đuổi loại hình nghệ thuật ca trù.

Để hát được ca trù, người học không chỉ cần chất giọng phù hợp mà còn phải rèn luyện cách ngồi, cách cầm phách, giữ hơi, nhả chữ, luyến âm và đổ hột. Mỗi kỹ thuật đều đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ; người học phải trải qua thời gian dài mới có thể làm chủ giọng hát, nhịp phách và truyền tải được chiều sâu của lời ca. Suốt 15 năm qua, ca nương Thu Hà vẫn miệt mài rèn luyện, từng bước hoàn thiện khả năng biểu diễn và bền bỉ với con đường ca hát đã lựa chọn.

Ca trù không thể được gìn giữ chỉ bằng tình yêu nhất thời. Để làm chủ loại hình nghệ thuật bác học này, người thực hành phải dành nhiều thời gian học tập, tích lũy kiến thức và rèn giũa kỹ năng. Sức hấp dẫn của ca trù nằm ở sự kết hợp tinh tế giữa thơ ca, giọng hát và nhạc cụ; lời ca giàu tính văn chương, nhiều điển tích, đòi hỏi người hát không chỉ có kỹ thuật mà còn phải hiểu và cảm nhận được ý thơ, tình thơ.

Trên quê hương Hà Tĩnh, ca trù còn gắn với những câu chuyện về nguồn cội và chiều sâu văn hóa. Theo những câu chuyện lưu truyền trong dân gian, ca trù gắn với sự tích Đinh Lễ, Bạch Hoa và sự ra đời của cây đàn đáy. Ở Cổ Đạm, những câu chuyện ấy được lưu giữ như một phần ký ức văn hóa của vùng đất. Đến thế kỷ XVII, ca trù phát triển mạnh mẽ; đặc biệt, những đóng góp của Uy Viễn tướng công Nguyễn Công Trứ vào cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX đã góp phần làm phong phú và khẳng định vị thế của nghệ thuật ca trù trong đời sống văn hóa.

bqbht_br_5m6a5617.jpg
Mỗi làn điệu ca trù yêu cầu người hát cảm nhận được chiều sâu của lời ca, biết làm chủ giọng hát cùng nhịp phách.

Năm 2009, UNESCO ghi danh ca trù là Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp. Sự ghi danh này khẳng định giá trị của loại hình nghệ thuật, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo vệ, phục hồi và trao truyền trước nguy cơ mai một. Tại Hà Tĩnh, quá trình khôi phục và gìn giữ ca trù có sự tham gia của các nghệ nhân, nhà nghiên cứu, cơ quan văn hóa và cộng đồng địa phương.

bqbht_br_5m6a5652.jpg
Nhiều năm qua, CLB Ca trù Cổ Đạm vẫn duy trì sinh hoạt hằng tuần, tuy nhiên lực lượng tham gia không nhiều.

Hà Tĩnh hiện có CLB Ca trù Cổ Đạm và CLB Ca trù xã Nghi Xuân đang hoạt động với hơn 60 thành viên. Các CLB duy trì không gian thực hành, tạo điều kiện để nghệ nhân gặp gỡ, biểu diễn và truyền dạy cho người yêu thích. Tuy nhiên, lực lượng gắn bó lâu dài vẫn chủ yếu là những nghệ nhân trung niên và cao tuổi. Việc tìm kiếm, bồi dưỡng và giữ chân người trẻ có năng khiếu vẫn gặp nhiều khó khăn.

Hiện nay, đời sống của các nghệ nhân vẫn còn nhiều khó khăn. Phần lớn họ tham gia sinh hoạt câu lạc bộ bằng niềm đam mê và trách nhiệm với di sản, trong khi nguồn thu nhập từ hoạt động nghệ thuật còn hạn chế. Ca trù lại là loại hình đòi hỏi quá trình học tập, rèn luyện lâu dài, nên nếu thiếu điều kiện thực hành và cơ hội biểu diễn, người trẻ sẽ khó duy trì việc học đến cùng. Bởi vậy, để di sản được trao truyền bền vững, không thể chỉ trông chờ vào tâm huyết của các nghệ nhân.

bqbht_br_5m6a5613.jpg
Ca trù là loại hình nghệ thuật bác học, đòi hỏi người thực hành phải có thời gian dài học tập và rèn luyện.

Những năm qua, tỉnh đã quan tâm hỗ trợ kinh phí, tôn vinh nghệ nhân, tạo điều kiện thực hành, truyền dạy và quảng bá ca trù đến công chúng. Đây là những hoạt động cần thiết, song việc bảo tồn cần được triển khai thường xuyên, gắn với điều kiện thực tế của từng câu lạc bộ. Duy trì hoạt động truyền dạy, mở rộng không gian biểu diễn và tạo thêm cơ hội để nghệ nhân giới thiệu di sản đến công chúng sẽ góp phần khuyến khích người thực hành tiếp tục gắn bó, đồng thời giúp ca trù có thêm cơ hội hiện diện trong đời sống cộng đồng.

Cùng đó, công tác tư liệu hóa các làn điệu, lời ca, kỹ thuật đàn hát và kinh nghiệm của nghệ nhân cũng cần được chú trọng. Khi nhiều tri thức được trao truyền chủ yếu qua thực hành và truyền miệng, việc ghi chép, ghi âm, ghi hình có hệ thống sẽ góp phần lưu giữ những giá trị quý báu, hỗ trợ nghiên cứu và tạo nguồn tư liệu phục vụ các thế hệ học trò. Quan trọng hơn, tình yêu di sản cần được nuôi dưỡng từ sớm, để người trẻ không chỉ biết đến ca trù mà còn có cơ hội tiếp cận, học tập và từng bước trở thành lực lượng kế cận.

bqbht_br_5m6a5639.jpg
Các nghệ nhân giữ "nhịp ca trù" bằng đam mê và trách nhiệm đối với di sản của cha ông.

Giữ gìn ca trù không chỉ là lưu lại những làn điệu xưa, mà còn là bảo vệ ký ức văn hóa, cốt cách và chiều sâu tâm hồn của quê hương Hà Tĩnh. Tâm huyết của những nghệ nhân là nền tảng quý giá để di sản tiếp tục được trao truyền. Nhưng để ca trù ngân vang qua nhiều thế hệ, những người giữ lửa cần được tiếp sức bằng các giải pháp thiết thực, để loại hình nghệ thuật này không chỉ thuộc về quá khứ mà còn có chỗ đứng trong đời sống hôm nay và mai sau.

Clip: Ca nương Nguyễn Thị Thu Hà, Nghệ nhân Ưu tú Trần Văn Đài và nghệ nhân Lê Xuân Hải trong trích đoạn ca trù: Trăng Nguyên tiêu

Chủ đề Nghệ thuật dân gian

Đọc thêm

Podcast tản văn: Chạm vào mùa đông

Podcast tản văn: Chạm vào mùa đông

Có những điều tưởng đã quen thuộc, vậy mà mỗi khi trời trở lạnh, ta lại thấy nhớ. Nhớ bữa cơm nóng bên gia đình, nhớ chén nước chè xanh và những lời mẹ dặn dò mỗi khi đi xa.
Nhạy cảm… nghèo!

Nhạy cảm… nghèo!

Đôi khi, một từ ngữ vốn quen thuộc trong đời sống hằng ngày tại Hà Tĩnh cũng như nhiều tỉnh, thành có thể vô tình làm tổn thương người mà mình yêu thương.
Podcast tản văn: Chớm đông

Podcast tản văn: Chớm đông

Trong cái se lạnh đầu đông, đôi khi, chỉ một làn khói bếp, một mùi hương quen thuộc cũng đủ khiến ta nhớ về những năm tháng tuổi thơ êm đềm.
Tôn vinh vẻ đẹp truyền thống nhân Ngày Văn hóa Việt Nam

Tôn vinh vẻ đẹp truyền thống nhân Ngày Văn hóa Việt Nam

Mừng Ngày Văn hóa Việt Nam, các không gian văn hóa, điểm di tích trong Phố cổ Hà Nội (phường Hoàn Kiếm, Hà Nội) tổ chức nhiều hoạt động với quy mô lớn. Các hoạt động tập trung vào tôn vinh những giá trị văn hóa truyền thống như các nghề thủ công, nghệ thuật biểu diễn, thú chơi truyền thống của người Hà Nội.
Podcast tản văn: Bông hoa giấy gửi cô

Podcast tản văn: Bông hoa giấy gửi cô

Tình cảm thầy trò luôn là ký ức đẹp theo năm tháng. Một bông hoa giấy nhỏ bé cũng đủ gửi gắm lòng biết ơn và nỗi nhớ thương dành tặng cô giáo cũ.
Podcast truyện ngắn: Cô Hương

Podcast truyện ngắn: Cô Hương

Trên hành trình khôn lớn, tình yêu thương, sự sẻ chia và dìu dắt của thầy cô luôn là những ký ức đẹp trong lòng mỗi học trò.
Rộn ràng ngày hội kết đoàn

Rộn ràng ngày hội kết đoàn

Hướng tới Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc, Ngày Văn hóa Việt Nam, các địa phương ở Hà Tĩnh đang triển khai nhiều hoạt động thiết thực, tạo không khí vui tươi, góp phần phát huy tinh thần tương thân tương ái, gắn kết cộng đồng.
Hai thí sinh Hà Tĩnh cùng vào đêm Chung kết và trao giải Sao Mai 2026

Hai thí sinh Hà Tĩnh cùng vào đêm Chung kết và trao giải Sao Mai 2026

Hai thí sinh Hà Tĩnh là Nguyễn Mộc An và Hoàng Thu Hà cùng giành quyền góp mặt tại đêm Chung kết và trao giải Sao Mai 2026 sau đêm Liveshow 6 diễn ra tối 8/11. Đáng chú ý, Hoàng Thu Hà nhận được sự đồng thuận của đa số thành viên Ban Giám khảo để tiếp tục hành trình tại cuộc thi, sau màn bỏ phiếu đầy kịch tính ngay trên sân khấu.
Mùa cỏ hồng duy nhất trong năm ở Đà Lạt

Mùa cỏ hồng duy nhất trong năm ở Đà Lạt

Hai tháng cuối năm, cỏ hồng trải màu rực rỡ ở khu vực thung lũng Vàng, suối Vàng, thảo nguyên Masara, khi thời tiết khu vực Đà Lạt cũ (Lâm Đồng) bắt đầu khô ráo và se lạnh.
Podcast truyện ngắn: Con cháu sum vầy

Podcast truyện ngắn: Con cháu sum vầy

Khi ở tuổi xế chiều, niềm vui của cha mẹ đôi khi thật giản dị. Đó là khi được quây quần bên mâm cơm gia đình, được cảm nhận sự quan tâm của những người thân yêu.
Sôi nổi hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam

Sôi nổi hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam

Hướng tới Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc (18/11) và kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, Hà Tĩnh đang triển khai nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể thao từ tỉnh đến cơ sở, góp phần khơi dậy niềm tự hào truyền thống, lan tỏa các giá trị văn hóa quê hương trong đời sống cộng đồng.
Podcast tản văn: Giao mùa nhớ quê

Podcast tản văn: Giao mùa nhớ quê

Với tác giả Nguyễn Bá Thuyết, người con Hà Tĩnh đã xa quê gần 45 năm, quê hương vẫn là miền ký ức sâu nặng. Đôi khi, chỉ một làn gió lạnh đầu mùa cũng đủ gợi về mái nhà xưa.
Họa sĩ Lê Quang Lĩnh: Khi nghị lực hóa thành sắc màu

Họa sĩ Lê Quang Lĩnh: Khi nghị lực hóa thành sắc màu

Không để những khiếm khuyết cơ thể giới hạn ước mơ, họa sĩ Lê Quang Lĩnh (Hà Tĩnh) đã lấy nghị lực và đam mê hội họa làm điểm tựa, vươn lên khẳng định tài năng, truyền đi thông điệp mạnh mẽ về ý chí và khát vọng sống.
Gìn giữ và phát huy các giá trị di tích lịch sử ở Tùng Lộc

Gìn giữ và phát huy các giá trị di tích lịch sử ở Tùng Lộc

Với 18 di tích lịch sử, trong đó có 4 di tích cấp quốc gia, xã Tùng Lộc (Hà Tĩnh) đang huy động nguồn lực xã hội hóa, đẩy mạnh tu bổ, tôn tạo và số hóa tư liệu, góp phần lan tỏa truyền thống văn hóa và bồi đắp niềm tự hào quê hương.
Xin chào,
Tôi là Chatbot của
Báo Hà Tĩnh
Hãy hỏi tôi bất kỳ điều gì bạn cần biết về
Báo Hà Tĩnh nhé. Tôi sẵn sàng hỗ trợ!