Những ngôi làng lưu giữ mạch nguồn văn hóa Hà Tĩnh

(Baohatinh.vn) - Mỗi ngôi làng cổ là một miền ký ức, nơi dấu ấn lịch sử, phong tục, nếp sống và những giá trị văn hóa xưa vẫn còn hiện diện, góp phần tạo nên chiều sâu văn hóa của đất và người Hà Tĩnh.

Từ bao đời nay, làng quê không chỉ là nơi cư trú, lao động mà còn là không gian lưu giữ lịch sử, phong tục, tín ngưỡng và những giá trị văn hóa của cộng đồng. Qua thời gian, mỗi ngôi làng dần hình thành những nét đặc trưng, góp phần tạo nên bản sắc của từng vùng đất. Ở Hà Tĩnh, làng Tiên Điền, nay thuộc xã Tiên Điền, là một vùng quê tiêu biểu với truyền thống khoa bảng, hiếu học và có nhiều bậc hiền tài.

bqbht_br_web-podcast-cms-bht-2026-10-30t145611256.jpg
Làng Tiên Điền nay thuộc xã Tiên Điền - vùng quê tiêu biểu với truyền thống khoa bảng, hiếu học.

Theo sử sách, vào thế kỷ XVII, cụ Nguyễn Nhiệm, thủy tổ dòng họ Nguyễn Tiên Điền, đã đến đây lập nghiệp, khai hoang, biến vùng đất vốn cằn cỗi trở nên trù phú. Từ đó, Tiên Điền dần trở thành nơi cư trú của người dân từ nhiều vùng tìm đến sinh sống.

Tên làng cũng trải qua nhiều lần thay đổi, từ Vô Điền (không có ruộng), U Điền (ruộng bỏ hoang), Tân Điền (ruộng mới), Phú Điền (vùng quê trù phú) đến Tiên Điền như ngày nay. Tên gọi Tiên Điền còn gửi gắm ước vọng và niềm tự hào của cha ông về một vùng đất thiêng, nơi nuôi dưỡng những bậc hiền tài, những con người có nhiều đóng góp cho quê hương, đất nước. Và thực tế lịch sử cũng đã ghi dấu truyền thống khoa bảng của các dòng họ Nguyễn, Hà, Đặng, Hoàng... trên vùng đất này.

bqbht_br_tien-dien-da-sua-net.png
Nghi thức tế lễ giỗ Đại thi hào Nguyễn Du, người con tiêu biểu của quê hương Tiên Điền. Ảnh: Thiên Vỹ

Bởi vậy, người xưa thường có câu: “Lúa Hoa Viên, quan Tiên Điền, tiền Hội Thống”. Chỉ tính riêng hai triều đại Lê – Nguyễn, làng Tiên Điền đã có 6 vị đỗ đại khoa, 32 vị đỗ hương cống, cử nhân. Trong số những người con ưu tú của vùng đất này có cha con Tể tướng Nguyễn Nghiễm, Nguyễn Khản và Đại thi hào Nguyễn Du, tác giả Truyện Kiều, kiệt tác của nền văn học dân tộc.

Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Ban (xã Tiên Điền) chia sẻ: "Tiên Điền vốn là vùng đất có điều kiện tự nhiên khắc nghiệt. Để khai phá đất đai, ổn định cuộc sống và gây dựng cơ nghiệp, con người nơi đây phải cần cù, chịu khó và có sự sáng trí, nhạy bén. Chính môi trường sống ấy, cùng truyền thống hiếu học được vun đắp qua nhiều thế hệ, đã góp phần hình thành nên những dòng họ khoa bảng, tạo dựng danh tiếng Tiên Điền là vùng đất có nhiều người đỗ đạt, thành danh trên đường khoa cử và từng đảm nhận những trọng trách trong triều đình".

Nếu Tiên Điền tự hào với truyền thống hiếu học, trọng tri thức thì Trảo Nha, nay thuộc xã Can Lộc, lại nổi bật với truyền thống yêu nước và tinh thần đấu tranh cách mạng kiên cường. Là vùng đất hình thành lâu đời, Trảo Nha từng là nơi giao thương sầm uất, lưu giữ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng như chùa Nghiên Sơn, tháp Cửu Diện, đền Linh Nha. Từ thế kỷ XVI, nơi đây còn nổi tiếng là vùng đất khoa bảng, sản sinh nhiều bậc danh thần, tướng lĩnh.

web-podcast-cms-bht-2026-10-30t150744681.jpg
Người dân dâng hương tại tượng đài Xô Viết Nghệ Tĩnh, gắn liền với phong trào cách mạng
ở Trảo Nha xưa. Ảnh: Đình Nhất

Những giá trị lịch sử ấy góp phần hun đúc truyền thống yêu nước, tinh thần quật cường và khí phách của người dân Trảo Nha qua nhiều thế hệ. Đặc biệt, cuối tháng 2/1930, Chi bộ Trảo Nha ra đời, góp phần thúc đẩy phong trào cách mạng địa phương, hòa cùng khí thế sục sôi của cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh.

Truyền thống ấy tiếp tục được phát huy trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945 và hai cuộc kháng chiến, trở thành niềm tự hào của các thế hệ người dân Trảo Nha. Truyền thống yêu nước và tinh thần đấu tranh ấy tiếp tục được phát huy trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, khi nhân dân Can Lộc vùng lên giành chính quyền, góp phần vào thắng lợi chung của tỉnh Hà Tĩnh. Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, người dân Trảo Nha tiếp tục phát huy tinh thần yêu nước, đóng góp sức người, sức của, góp phần vào thắng lợi chung của dân tộc.

web-podcast-cms-bht-2026-10-31t132935804.jpg
Phát huy truyền thống quê hương, làng Trảo Nha xưa, nay thuộc xã Can Lộc đang từng ngày phát triển. Ảnh: Thiên Vỹ

Ông Nguyễn Minh Vượng (thôn Minh Tân, xã Can Lộc) cho biết: “Những giá trị mà cha ông để lại là niềm tự hào, đồng thời cũng là trách nhiệm để thế hệ hôm nay tiếp tục gìn giữ, phát huy. Chúng tôi luôn nhắc nhở con cháu phải chăm lo học tập, sống có trách nhiệm, góp phần xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, tiếp nối truyền thống của các thế hệ đi trước".

Điều kiện tự nhiên và nghề nghiệp truyền thống đã góp phần tạo nên những sắc thái văn hóa riêng của mỗi làng quê. Qua nhiều thế hệ, những giá trị ấy được trao truyền, bồi đắp, trở thành một phần trong đời sống cộng đồng. Với lịch sử hình thành hơn 500 năm, Cam Lâm, nay thuộc xã Cổ Đạm, là một làng biển mang đậm dấu ấn văn hóa của cư dân vùng cửa biển.

Nổi bật trong đời sống tín ngưỡng nơi đây là tục thờ cá Ông, gắn với Lễ hội cầu ngư – nghi lễ thể hiện lòng biết ơn biển cả, đồng thời gửi gắm ước vọng về những chuyến ra khơi bình an, thuận lợi, tôm cá đầy khoang. Lễ hội cầu ngư làng Cam Lâm đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

web-podcast-cms-bht-2026-10-31t120238916.jpg
bqbht_br_web-podcast-cms-bht-2026-10-30t152730621.jpg
Người dân Cam Lâm vẫn luôn bảo tồn và phát huy những giá trị di sản quê hương.

Ngày nay, dù diện mạo làng quê thay đổi, người dân Cam Lâm vẫn trân trọng gìn giữ và bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống như trò Kiều, dân ca Ví, Giặm. Những di sản ấy góp phần tạo nên bản sắc riêng, làm nên sức sống của làng biển Cam Lâm qua nhiều thế hệ.

Bà Nguyễn Thị Hiền - Phòng Văn hóa - Xã hội, UBND xã Cổ Đạm chia sẻ: “Chính quyền và người dân nơi đây rất có ý thức trong việc gìn giữ và phát huy những di sản quê hương. Chúng tôi luôn quan tâm đến công tác bảo tồn, khuyến khích các thế hệ, đặc biệt là người trẻ tham gia thực hành, trao truyền những giá trị văn hóa truyền thống, để các di sản như trò Kiều, dân ca Ví, Giặm và lễ hội cầu ngư tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa trong đời sống hôm nay”.

web-podcast-cms-bht-2026-10-30t152935120.jpg
web-podcast-cms-bht-2026-10-30t152950998.jpg
web-podcast-cms-bht-2026-10-30t153006552.jpg
Ba di sản tư liệu ký ức thế giới của làng Trường Lưu được UNESCO ghi danh: Mộc bản trường học Phúc Giang, Hoàng Hoa sứ trình đồ, Văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu.

Hà Tĩnh có hàng trăm ngôi làng cổ, hình thành từ quá trình khai hoang, lập nghiệp của cư dân nhiều miền quê. Qua bao thăng trầm lịch sử, mỗi làng đều bồi đắp những giá trị văn hóa riêng. Đó là phong tục, tập quán của cư dân miền biển ở làng Nhượng Bạn (xã Thiên Cầm); truyền thống văn hóa, giáo dục của làng Trường Lưu (xã Trường Lưu) từ thế kỷ XVIII, với ba di sản tư liệu được UNESCO ghi danh. Truyền thống hiếu học, trọng tri thức cũng làm nên danh tiếng của nhiều làng quê trải dài trên dải đất Hồng Lam như: làng Đông Thái (nay thuộc xã Đức Thọ), làng Gôi Mỹ (nay thuộc xã Sơn Tiến), làng Hữu Bằng (nay thuộc xã Hương Sơn) với những dòng họ nổi tiếng như: họ Phan Tùng Mai, Bùi, Võ, Nguyễn Khắc, Đinh Nho, họ Đào...

web-podcast-cms-bht-2026-10-31t133947615.jpg
Nhà thờ họ Bùi, họ Phan và họ Võ tại xã Đức Thọ.

Qua bao đổi thay của thời gian, những ngôi làng ở Hà Tĩnh hôm nay đang khoác lên mình diện mạo mới, hòa nhịp cùng sự phát triển của quê hương. Dẫu diện mạo làng quê đã có nhiều khác biệt, những dấu ấn lịch sử, phong tục và nếp sống được bồi đắp qua bao thế hệ vẫn hiện diện, làm nên chiều sâu văn hóa của mỗi vùng đất. Đó là niềm tự hào về nguồn cội, là mạch nối quá khứ với hiện tại, để những giá trị tốt đẹp của cha ông tiếp tục đồng hành cùng các thế hệ hôm nay và mai sau.

Nhiều ngôi làng ở Hà Tĩnh là nơi lưu giữ những lớp trầm tích văn hóa được hình thành qua quá trình lao động, sinh sống của các thế hệ cư dân. Những giá trị ấy tạo nên bản sắc và chiều sâu văn hóa của mỗi vùng quê, góp phần làm nên cốt cách con người Hà Tĩnh. Bởi vậy, bảo tồn và phát huy những giá trị hồn cốt của văn hóa làng trở thành nền tảng, động lực cho sự phát triển quê hương.

Tiến sĩ Võ Hồng Hải

Video: Người dân làng Cam Lâm tổ chức lễ hội cầu ngư.

Chủ đề Đời sống văn hóa

Đọc thêm

Podcast tản văn: Chạm vào mùa đông

Podcast tản văn: Chạm vào mùa đông

Có những điều tưởng đã quen thuộc, vậy mà mỗi khi trời trở lạnh, ta lại thấy nhớ. Nhớ bữa cơm nóng bên gia đình, nhớ chén nước chè xanh và những lời mẹ dặn dò mỗi khi đi xa.
Nhạy cảm… nghèo!

Nhạy cảm… nghèo!

Đôi khi, một từ ngữ vốn quen thuộc trong đời sống hằng ngày tại Hà Tĩnh cũng như nhiều tỉnh, thành có thể vô tình làm tổn thương người mà mình yêu thương.
Podcast tản văn: Chớm đông

Podcast tản văn: Chớm đông

Trong cái se lạnh đầu đông, đôi khi, chỉ một làn khói bếp, một mùi hương quen thuộc cũng đủ khiến ta nhớ về những năm tháng tuổi thơ êm đềm.
Tôn vinh vẻ đẹp truyền thống nhân Ngày Văn hóa Việt Nam

Tôn vinh vẻ đẹp truyền thống nhân Ngày Văn hóa Việt Nam

Mừng Ngày Văn hóa Việt Nam, các không gian văn hóa, điểm di tích trong Phố cổ Hà Nội (phường Hoàn Kiếm, Hà Nội) tổ chức nhiều hoạt động với quy mô lớn. Các hoạt động tập trung vào tôn vinh những giá trị văn hóa truyền thống như các nghề thủ công, nghệ thuật biểu diễn, thú chơi truyền thống của người Hà Nội.
Podcast tản văn: Bông hoa giấy gửi cô

Podcast tản văn: Bông hoa giấy gửi cô

Tình cảm thầy trò luôn là ký ức đẹp theo năm tháng. Một bông hoa giấy nhỏ bé cũng đủ gửi gắm lòng biết ơn và nỗi nhớ thương dành tặng cô giáo cũ.
Podcast truyện ngắn: Cô Hương

Podcast truyện ngắn: Cô Hương

Trên hành trình khôn lớn, tình yêu thương, sự sẻ chia và dìu dắt của thầy cô luôn là những ký ức đẹp trong lòng mỗi học trò.
Rộn ràng ngày hội kết đoàn

Rộn ràng ngày hội kết đoàn

Hướng tới Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc, Ngày Văn hóa Việt Nam, các địa phương ở Hà Tĩnh đang triển khai nhiều hoạt động thiết thực, tạo không khí vui tươi, góp phần phát huy tinh thần tương thân tương ái, gắn kết cộng đồng.
Hai thí sinh Hà Tĩnh cùng vào đêm Chung kết và trao giải Sao Mai 2026

Hai thí sinh Hà Tĩnh cùng vào đêm Chung kết và trao giải Sao Mai 2026

Hai thí sinh Hà Tĩnh là Nguyễn Mộc An và Hoàng Thu Hà cùng giành quyền góp mặt tại đêm Chung kết và trao giải Sao Mai 2026 sau đêm Liveshow 6 diễn ra tối 8/11. Đáng chú ý, Hoàng Thu Hà nhận được sự đồng thuận của đa số thành viên Ban Giám khảo để tiếp tục hành trình tại cuộc thi, sau màn bỏ phiếu đầy kịch tính ngay trên sân khấu.
Mùa cỏ hồng duy nhất trong năm ở Đà Lạt

Mùa cỏ hồng duy nhất trong năm ở Đà Lạt

Hai tháng cuối năm, cỏ hồng trải màu rực rỡ ở khu vực thung lũng Vàng, suối Vàng, thảo nguyên Masara, khi thời tiết khu vực Đà Lạt cũ (Lâm Đồng) bắt đầu khô ráo và se lạnh.
Podcast truyện ngắn: Con cháu sum vầy

Podcast truyện ngắn: Con cháu sum vầy

Khi ở tuổi xế chiều, niềm vui của cha mẹ đôi khi thật giản dị. Đó là khi được quây quần bên mâm cơm gia đình, được cảm nhận sự quan tâm của những người thân yêu.
Sôi nổi hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam

Sôi nổi hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam

Hướng tới Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc (18/11) và kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, Hà Tĩnh đang triển khai nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể thao từ tỉnh đến cơ sở, góp phần khơi dậy niềm tự hào truyền thống, lan tỏa các giá trị văn hóa quê hương trong đời sống cộng đồng.
Podcast tản văn: Giao mùa nhớ quê

Podcast tản văn: Giao mùa nhớ quê

Với tác giả Nguyễn Bá Thuyết, người con Hà Tĩnh đã xa quê gần 45 năm, quê hương vẫn là miền ký ức sâu nặng. Đôi khi, chỉ một làn gió lạnh đầu mùa cũng đủ gợi về mái nhà xưa.
Xin chào,
Tôi là Chatbot của
Báo Hà Tĩnh
Hãy hỏi tôi bất kỳ điều gì bạn cần biết về
Báo Hà Tĩnh nhé. Tôi sẵn sàng hỗ trợ!