Từ bao đời nay, làng quê không chỉ là nơi cư trú, lao động mà còn là không gian lưu giữ lịch sử, phong tục, tín ngưỡng và những giá trị văn hóa của cộng đồng. Qua thời gian, mỗi ngôi làng dần hình thành những nét đặc trưng, góp phần tạo nên bản sắc của từng vùng đất. Ở Hà Tĩnh, làng Tiên Điền, nay thuộc xã Tiên Điền, là một vùng quê tiêu biểu với truyền thống khoa bảng, hiếu học và có nhiều bậc hiền tài.
Theo sử sách, vào thế kỷ XVII, cụ Nguyễn Nhiệm, thủy tổ dòng họ Nguyễn Tiên Điền, đã đến đây lập nghiệp, khai hoang, biến vùng đất vốn cằn cỗi trở nên trù phú. Từ đó, Tiên Điền dần trở thành nơi cư trú của người dân từ nhiều vùng tìm đến sinh sống.
Tên làng cũng trải qua nhiều lần thay đổi, từ Vô Điền (không có ruộng), U Điền (ruộng bỏ hoang), Tân Điền (ruộng mới), Phú Điền (vùng quê trù phú) đến Tiên Điền như ngày nay. Tên gọi Tiên Điền còn gửi gắm ước vọng và niềm tự hào của cha ông về một vùng đất thiêng, nơi nuôi dưỡng những bậc hiền tài, những con người có nhiều đóng góp cho quê hương, đất nước. Và thực tế lịch sử cũng đã ghi dấu truyền thống khoa bảng của các dòng họ Nguyễn, Hà, Đặng, Hoàng... trên vùng đất này.
Bởi vậy, người xưa thường có câu: “Lúa Hoa Viên, quan Tiên Điền, tiền Hội Thống”. Chỉ tính riêng hai triều đại Lê – Nguyễn, làng Tiên Điền đã có 6 vị đỗ đại khoa, 32 vị đỗ hương cống, cử nhân. Trong số những người con ưu tú của vùng đất này có cha con Tể tướng Nguyễn Nghiễm, Nguyễn Khản và Đại thi hào Nguyễn Du, tác giả Truyện Kiều, kiệt tác của nền văn học dân tộc.
Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Ban (xã Tiên Điền) chia sẻ: "Tiên Điền vốn là vùng đất có điều kiện tự nhiên khắc nghiệt. Để khai phá đất đai, ổn định cuộc sống và gây dựng cơ nghiệp, con người nơi đây phải cần cù, chịu khó và có sự sáng trí, nhạy bén. Chính môi trường sống ấy, cùng truyền thống hiếu học được vun đắp qua nhiều thế hệ, đã góp phần hình thành nên những dòng họ khoa bảng, tạo dựng danh tiếng Tiên Điền là vùng đất có nhiều người đỗ đạt, thành danh trên đường khoa cử và từng đảm nhận những trọng trách trong triều đình".
Nếu Tiên Điền tự hào với truyền thống hiếu học, trọng tri thức thì Trảo Nha, nay thuộc xã Can Lộc, lại nổi bật với truyền thống yêu nước và tinh thần đấu tranh cách mạng kiên cường. Là vùng đất hình thành lâu đời, Trảo Nha từng là nơi giao thương sầm uất, lưu giữ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng như chùa Nghiên Sơn, tháp Cửu Diện, đền Linh Nha. Từ thế kỷ XVI, nơi đây còn nổi tiếng là vùng đất khoa bảng, sản sinh nhiều bậc danh thần, tướng lĩnh.
ở Trảo Nha xưa. Ảnh: Đình Nhất
Những giá trị lịch sử ấy góp phần hun đúc truyền thống yêu nước, tinh thần quật cường và khí phách của người dân Trảo Nha qua nhiều thế hệ. Đặc biệt, cuối tháng 2/1930, Chi bộ Trảo Nha ra đời, góp phần thúc đẩy phong trào cách mạng địa phương, hòa cùng khí thế sục sôi của cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh.
Truyền thống ấy tiếp tục được phát huy trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945 và hai cuộc kháng chiến, trở thành niềm tự hào của các thế hệ người dân Trảo Nha. Truyền thống yêu nước và tinh thần đấu tranh ấy tiếp tục được phát huy trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, khi nhân dân Can Lộc vùng lên giành chính quyền, góp phần vào thắng lợi chung của tỉnh Hà Tĩnh. Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, người dân Trảo Nha tiếp tục phát huy tinh thần yêu nước, đóng góp sức người, sức của, góp phần vào thắng lợi chung của dân tộc.
Ông Nguyễn Minh Vượng (thôn Minh Tân, xã Can Lộc) cho biết: “Những giá trị mà cha ông để lại là niềm tự hào, đồng thời cũng là trách nhiệm để thế hệ hôm nay tiếp tục gìn giữ, phát huy. Chúng tôi luôn nhắc nhở con cháu phải chăm lo học tập, sống có trách nhiệm, góp phần xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, tiếp nối truyền thống của các thế hệ đi trước".
Điều kiện tự nhiên và nghề nghiệp truyền thống đã góp phần tạo nên những sắc thái văn hóa riêng của mỗi làng quê. Qua nhiều thế hệ, những giá trị ấy được trao truyền, bồi đắp, trở thành một phần trong đời sống cộng đồng. Với lịch sử hình thành hơn 500 năm, Cam Lâm, nay thuộc xã Cổ Đạm, là một làng biển mang đậm dấu ấn văn hóa của cư dân vùng cửa biển.
Nổi bật trong đời sống tín ngưỡng nơi đây là tục thờ cá Ông, gắn với Lễ hội cầu ngư – nghi lễ thể hiện lòng biết ơn biển cả, đồng thời gửi gắm ước vọng về những chuyến ra khơi bình an, thuận lợi, tôm cá đầy khoang. Lễ hội cầu ngư làng Cam Lâm đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Ngày nay, dù diện mạo làng quê thay đổi, người dân Cam Lâm vẫn trân trọng gìn giữ và bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống như trò Kiều, dân ca Ví, Giặm. Những di sản ấy góp phần tạo nên bản sắc riêng, làm nên sức sống của làng biển Cam Lâm qua nhiều thế hệ.
Bà Nguyễn Thị Hiền - Phòng Văn hóa - Xã hội, UBND xã Cổ Đạm chia sẻ: “Chính quyền và người dân nơi đây rất có ý thức trong việc gìn giữ và phát huy những di sản quê hương. Chúng tôi luôn quan tâm đến công tác bảo tồn, khuyến khích các thế hệ, đặc biệt là người trẻ tham gia thực hành, trao truyền những giá trị văn hóa truyền thống, để các di sản như trò Kiều, dân ca Ví, Giặm và lễ hội cầu ngư tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa trong đời sống hôm nay”.
Hà Tĩnh có hàng trăm ngôi làng cổ, hình thành từ quá trình khai hoang, lập nghiệp của cư dân nhiều miền quê. Qua bao thăng trầm lịch sử, mỗi làng đều bồi đắp những giá trị văn hóa riêng. Đó là phong tục, tập quán của cư dân miền biển ở làng Nhượng Bạn (xã Thiên Cầm); truyền thống văn hóa, giáo dục của làng Trường Lưu (xã Trường Lưu) từ thế kỷ XVIII, với ba di sản tư liệu được UNESCO ghi danh. Truyền thống hiếu học, trọng tri thức cũng làm nên danh tiếng của nhiều làng quê trải dài trên dải đất Hồng Lam như: làng Đông Thái (nay thuộc xã Đức Thọ), làng Gôi Mỹ (nay thuộc xã Sơn Tiến), làng Hữu Bằng (nay thuộc xã Hương Sơn) với những dòng họ nổi tiếng như: họ Phan Tùng Mai, Bùi, Võ, Nguyễn Khắc, Đinh Nho, họ Đào...
Qua bao đổi thay của thời gian, những ngôi làng ở Hà Tĩnh hôm nay đang khoác lên mình diện mạo mới, hòa nhịp cùng sự phát triển của quê hương. Dẫu diện mạo làng quê đã có nhiều khác biệt, những dấu ấn lịch sử, phong tục và nếp sống được bồi đắp qua bao thế hệ vẫn hiện diện, làm nên chiều sâu văn hóa của mỗi vùng đất. Đó là niềm tự hào về nguồn cội, là mạch nối quá khứ với hiện tại, để những giá trị tốt đẹp của cha ông tiếp tục đồng hành cùng các thế hệ hôm nay và mai sau.
Nhiều ngôi làng ở Hà Tĩnh là nơi lưu giữ những lớp trầm tích văn hóa được hình thành qua quá trình lao động, sinh sống của các thế hệ cư dân. Những giá trị ấy tạo nên bản sắc và chiều sâu văn hóa của mỗi vùng quê, góp phần làm nên cốt cách con người Hà Tĩnh. Bởi vậy, bảo tồn và phát huy những giá trị hồn cốt của văn hóa làng trở thành nền tảng, động lực cho sự phát triển quê hương.
