Làng quê Việt Nam từ bao đời không chỉ được nhận diện bằng mái đình, giếng nước, cây đa hay những con đường quanh co qua xóm nhỏ. Làng còn được tạo nên từ cách người ta sống với nhau, từ phong tục, lễ nghĩa, tín ngưỡng và những sinh hoạt cộng đồng được trao truyền qua nhiều thế hệ. Ở Hà Tĩnh hôm nay, giữa những đổi thay của đời sống, những nếp làng ấy vẫn hiện diện theo những cách rất đỗi bình dị.
Ở thôn Bốn Xuân, xã Cẩm Hưng, nếp làng ấy hiện diện trong sự sẻ chia dành cho gia đình ông Nguyễn Văn Sơn giữa những ngày khó khăn nhất. Ở tuổi 80, thuộc diện hộ nghèo, lại mắc bệnh hiểm nghèo, ông Sơn từng sống trong căn nhà cấp 4 đã xuống cấp. Sau bão số 5 năm 2025, mái nhà bị tốc, nhiều chỗ dột nát, cuộc sống vốn khó khăn càng thêm chật vật.
Biết hoàn cảnh của ông Sơn, bà con trong thôn, chính quyền địa phương và các nhà hảo tâm đã cùng chung tay hỗ trợ. Người góp tiền, người góp vật liệu, người góp ngày công. Từ sự góp sức của cộng đồng, một căn nhà mới được dựng lên, giúp gia đình ông có chỗ ở an toàn hơn trước mưa bão.
Ông Nguyễn Văn Sơn chia sẻ: “Cả gia đình tôi trước đây sống trong căn nhà cấp bốn chật chội, mưa thì dột, lụt thì ngập. Được sự quan tâm, hỗ trợ của xóm làng, chính quyền địa phương và các mạnh thường quân, nay gia đình đã có căn nhà mới khang trang. Điều khiến tôi cảm động nhất là trong lúc khó khăn, mình vẫn có bà con lối xóm ở bên”.
có được ngôi nhà mới khang trang.
Từ một việc tưởng như của riêng một gia đình, cả cộng đồng đã cùng góp sức. Và trong cách người làng tìm đến với nhau khi hoạn nạn, ta bắt gặp một nếp sống đã được vun đắp từ rất lâu trong đời sống làng quê Việt.
Trong cấu trúc làng quê truyền thống, tính cộng đồng là một đặc trưng nổi bật. Việc làng, việc họ, việc nhà vì thế không hoàn toàn là chuyện riêng của mỗi người, mà thường có sự tham gia, sẻ chia của cộng đồng. Những phường, hội, giáp, họ… từng là những hình thức quy tụ cộng đồng, để khi làng có việc, người trong làng cùng chung tay gánh vác.
Ở thôn Đông Yên, xã Cẩm Bình, nếp gắn kết ấy vẫn được tiếp nối suốt 26 năm qua trong hoạt động của hội trai làng Bình Bắc. Không quy ước thành văn, không phải một tổ chức hành chính, hội trai làng Bình Bắc được hình thành từ sự tự nguyện của những người con trai trong làng. Khi làng có việc, họ cùng nhau góp sức. Đặc biệt, trước mỗi tang gia, sự có mặt của hội đã thành lệ. Mỗi người một phần việc, cùng gia đình lo trọn hậu sự. Một người mất đi, cả cộng đồng cùng tiễn đưa. Một gia đình gặp việc, cả làng cùng sẻ chia.
Từ cách ứng xử ấy, tình làng nghĩa xóm không chỉ được nói bằng lời, mà được gìn giữ bằng chính những việc làm cụ thể qua năm tháng.
Ông Nguyễn Đình Bình, người dân thôn Đông Yên, xã Cẩm Bình cho biết: “Mẹ tôi vừa qua đời, gia đình được hội trai làng tận tình giúp đỡ, lo chu toàn hậu sự. Sự sẻ chia ấy là nguồn an ủi lớn đối với gia đình, càng khiến chúng tôi trân trọng tình làng nghĩa xóm mà bao đời nay quê mình vẫn gìn giữ”.
Anh Nguyễn Huy Vinh, thành viên hội trai làng Bình Bắc, xã Cẩm Bình cho hay: “26 năm qua, hội trai làng đã có gần 100 thành viên thuộc nhiều thế hệ. Ngoài giúp đỡ việc tang, việc làng, chúng tôi còn cùng nhau trồng cây, gây quỹ, hỗ trợ gia đình khó khăn và chung tay với các công việc của thôn, của xã”.
Nếu tình làng nghĩa xóm gắn kết con người, thì tín ngưỡng lưu giữ ký ức về cội nguồn. Với làng Việt, đình, đền, miếu không chỉ là nơi thờ tự mà còn là không gian cộng đồng tưởng nhớ những người có công khai phá, dựng làng.
Ở tổ dân phố 22, phường Thành Sen, đền Đông Miếu đã hơn 600 năm hiện diện, thờ Hoàng Sơ Thụy Tổ Lê Duy Năng – người có công khai cơ, lập làng. Qua thời gian, ngôi đền vẫn được người dân chăm nom, gìn giữ.
Với người dân nơi đây, đền Đông Miếu không chỉ là nơi gửi gắm niềm tin mà còn lưu giữ ký ức về người khai làng, về cội nguồn quê hương. Giữ ngôi đền, giữ những nghi lễ truyền thống cũng là cách người dân gìn giữ nếp làng qua các thế hệ.
Ông Lê Hữu Tiến - tổ dân phố 22, phường Thành Sen cho biết: “Người dân làng chúng tôi rất tín ngưỡng nơi này. Vào ngày rằm, mùng 1, lễ, tết, bà con thường đến thắp hương, cầu nguyện và đóng góp kinh phí trùng tu, tôn tạo đền. Đặc biệt, ngày khai hạ 7/1 âm lịch hằng năm, bà con về đây tổ chức rất trang trọng, trở thành một nếp làng được gìn giữ qua bao thế hệ”.
Làng quê hôm nay đã khác xưa. Diện mạo làng quê, những mái đình, ngôi đền và không gian sinh hoạt cộng đồng cũng đổi thay theo thời gian. Nhưng văn hóa không chỉ nằm trong những gì còn lại của quá khứ, mà tiếp tục sống trong cách mỗi thế hệ gìn giữ và trao truyền những giá trị của quê hương. Khi nếp làng vẫn hiện diện trong đời sống hôm nay, ký ức về quê hương, về cội nguồn cũng được nối dài.
Làng là không gian cố kết cộng đồng, nơi lưu giữ những giá trị văn hóa và cách ứng xử được trao truyền qua nhiều thế hệ. Trong nhịp sống hôm nay, những nếp làng cần được gìn giữ như tình làng nghĩa xóm, tinh thần sẻ chia, trách nhiệm với cộng đồng và đạo lý uống nước nhớ nguồn. Gìn giữ nếp làng không phải là giữ lại nguyên vẹn phong tục xưa, mà là chắt lọc những giá trị cốt lõi, trao truyền phù hợp để nếp quê tiếp tục được phát huy trong đời sống hiện đại như một phần của tình yêu và trách nhiệm với quê hương.
Video: Lễ khai hạ tại đền Đông Miếu, phường Thành Sen, tỉnh Hà Tĩnh
