Cúng giao thừa là lễ "tống cựu nghênh tân" - tiễn thần Hành khiển năm cũ về trời, đón thần Hành khiển năm mới. Theo sách Ngọc Hạp ký, mỗi năm Ngọc Hoàng phái xuống trần gian một vị Hành khiển cùng Quan Hành binh và Phán quan để cai quản nhân gian.
Năm Bính Ngọ 2026, các vị thần cai quản gồm:
Quan Hành khiển: Tần Vương (năm cũ 2025 là Ngô Vương).
Quan Hành binh: Thiên Mao (năm cũ 2025 là Thiên Hao).
Phán quan: Ngọc Tào (năm cũ 2025 là Hứa Tào).
Đây là lễ cúng quan trọng nhất dịp Tết Nguyên đán, thường thực hiện từ 23h ngày 30 Tết đến trước 1h ngày mùng 1.
Chuẩn bị lễ vật
Theo quan niệm truyền thống, cúng giao thừa nên dùng cỗ mặn, vì đối tượng dâng lễ là các vị thần. Lễ vật không cần cầu kỳ, chủ yếu thể hiện sự thành kính.
Mâm lễ cơ bản thường gồm: một đĩa xôi và một con gà luộc, trầu cau, rượu, nước, hoa tươi (thường là hoa hồng), vàng mã, mũ áo dành cho thần linh.
Ngày nay nhiều gia đình chuẩn bị mâm cỗ đầy đủ hơn, gồm: xôi, gà luộc, giò chả, bánh chưng, gạo muối, hoa quả, bánh kẹo, rượu nước, trầu cau, vàng mã và bộ áo mũ thần linh. Có thể tận dụng các món đã chuẩn bị cho Tết, không bắt buộc làm mâm riêng.
Với những gia đình thờ Phật, có thể bày mâm cỗ chay để cúng Phật. Tuy nhiên, theo tập quán, vẫn cần chuẩn bị mâm lễ mặn riêng để cúng các vị thần và gia tiên. Nguyên tắc chung là dâng lễ đúng đối tượng, phù hợp với tín ngưỡng và truyền thống gia đình.
Gia chủ tự cúng giao thừa, gọi là khấn Nôm, cung kính tiễn các vị thần năm cũ, nghênh đón các vị thần năm mới.
Lưu ý quan trọng khi hành lễ
Hướng đặt mâm cúng: Theo phong thủy năm Bính Ngọ 2026, khi bày mâm lễ ngoài trời, gia chủ nên đặt mâm hướng về phía Đông hoặc phía Bắc. Đây là các hướng tốt để nghênh đón Tài Thần và Hỷ Thần, giúp gia đạo đón nhận vượng khí ngay thời khắc chuyển giao năm mới.
Trang phục: Người thực hiện nghi lễ (thường là gia chủ) cần ăn mặc chỉnh tề, kín đáo, lịch sự để thể hiện sự tôn nghiêm và lòng thành kính với thần linh. Tuyệt đối không mặc quần đùi, áo sát nách khi ra khấn vái.
Phân biệt lễ ngoài trời và trong nhà: Giao thừa gồm hai nghi thức: cúng quan Hành khiển (ngoài trời) và cúng Gia tiên (trong nhà). Bài văn khấn và cách sắm lễ ở trên dành riêng cho việc cúng ngoài trời. Sau khi hoàn tất việc tiễn - đón quan Hành khiển, gia chủ mới vào nhà để thắp hương khấn gia tiên.
Sau khi bày lễ (thường là giữa cửa chính và trong nhà), thắp đèn nến, thắp hương xong, gia chủ chắp tay hướng về mâm lễ (từ trong nhà hướng ra phía cửa), khấn Nôm như sau:
Văn khấn giao thừa năm Bính Ngọ 2026
Sau khi bày lễ, gia chủ thắp đèn nến, thắp hương, chắp tay hướng về mâm lễ và khấn:
Nam vô A Di Đà Phật! (3 lần)
Kính lạy mười phương chư Phật, Bồ Tát. Kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ, chư vị tôn thần.
Kính lạy các ngài: Cựu niên Hành khiển Thái tuế chí đức tôn thần Ngô Vương, Thiên Hao hành binh chi thần, Hứa Tào phán quan.
Kính lạy các ngài: Tân niên Hành khiển Thái tuế chí đức tôn thần Tần Vương, Thiên Mao hành binh chi thần, Ngọc Tào phán quan.
Kính lạy bản cảnh Thành hoàng, Ngũ phương ngũ thổ Phúc đức chính thần, Ngũ phương ngũ lộ Long mạch tài thần, bản gia Táo quân, bản gia Thổ công và chư vị tôn thần.
Nhân thời khắc giao thừa năm Bính Ngọ 2026, tín chủ là: .................... ngụ tại: .................... thành tâm sắm sửa hương đăng, lễ vật dâng lên trước án.
Cung kính thỉnh mời chư vị Tôn Phật, Bồ Tát, chư vị Tôn thần giáng lâm trước án chứng minh công đức.
Giao thừa tống cựu nghênh tân, năm cũ qua đi năm mới đã đến, tam dương khai thái, vạn tượng canh tân. Ngài Thái tuế tôn thần trên vâng lệnh Ngọc đế giám sát vạn dân, dưới bảo hộ sinh linh, tảo trừ yêu nghiệt. Quan cũ về chầu cửa khuyết, lưu phúc lưu ân. Quan mới tiếp quản thể đức hiếu sinh, ban tài tiếp lộc, phù hộ cho chúng con cùng gia quyến, xóm làng đều được nhân sự hưng long, vật sự tăng tiến, bình an khang thái.
Nguyện chư vị Tôn thần tiếp dẫn chân linh gia tiên nội ngoại, thúc bá huynh đệ, cô di tỷ muội gia tộc chúng con được về nhà vui xuân đón Tết.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám.
Cẩn cáo, thượng hưởng! (Lễ 3 vái).
Nhà nghiên cứu văn hóa Phạm Đình Hải
