Có nên tách kỳ thi tốt nghiệp THPT và đại học?

Trong Kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026, mức điểm trung bình môn Toán của Trường THPT Chuyên Tuyên Quang là 9,58 điểm - đứng vị trí cao nhất cả nước. Tại đây, có tới 147/328 thí sinh đạt điểm 10 tuyệt đối, số còn lại chủ yếu đạt từ điểm 9 trở lên. Tuy nhiên, điểm số tuyệt đối tập trung bất thường ở các số báo danh liền kề lập tức làm dấy lên nghi vấn về dấu hiệu gian lận.

Liên quan đến vụ việc, Công an tỉnh Tuyên Quang đã khởi tố 27 bị can để điều tra hành vi vi phạm quy định về thi cử. Vụ án một lần nữa gióng lên hồi chuông cảnh báo về nguy cơ phát sinh tiêu cực khi kết quả của một kỳ thi được sử dụng đồng thời cho nhiều mục tiêu.

Chị Trần Thị Hải (TDP 11, phường Thành Sen) cho biết: “Bản thân tôi rất bức xúc với vụ việc gian lận trong thi cử. Với đề xuất tách bạch hai kỳ thi tốt nghiệp THPT và xét tuyển đại học, tôi hoàn toàn đồng ý".

Vụ gian lận tại tỉnh Tuyên Quang và kỳ án “chạy điểm” trong Kỳ thi THPT Quốc gia năm 2018 tại các tỉnh Hà Giang (cũ), Sơn La hay Hòa Bình (cũ) đã lộ rõ không ít bất cập từ một kỳ thi “hai trong một”.

Sau 11 năm thực hiện, dù không thể phủ nhận vai trò tiết kiệm công sức cho người dân và chi phí cho xã hội, song kỳ thi tích hợp này đang cho thấy sự quá tải về mặt mục tiêu. Khi mục đích xét tốt nghiệp phổ thông bị gộp chung với cuộc đua vào đại học, áp lực điểm số vô hình trung làm gia tăng nguy cơ phát sinh tiêu cực.

Nhận diện rõ nút thắt này, tại phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội vừa qua, ông Nguyễn Đắc Vinh - Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đã đề xuất nghiên cứu phương án tách riêng kỳ thi tốt nghiệp và kỳ thi xét tuyển đại học.

Với phương án tách riêng hai kỳ thi, nhiều ý kiến băn khoăn cho rằng học sinh có thể phải tham gia nhiều đợt tuyển sinh khác nhau, phát sinh thêm chi phí, áp lực ôn luyện và đi lại. Đặc biệt, với học sinh ở vùng sâu, vùng xa hay những gia đình có điều kiện kinh tế còn khó khăn, nguy cơ gia tăng khoảng cách trong tiếp cận giáo dục đại học cũng là điều cần được tính đến.

Chính vì vậy, vấn đề đặt ra không đơn thuần là có nên tách hay không, mà là nếu tách thì cần tổ chức như thế nào để vừa bảo đảm quyền tự chủ tuyển sinh của các trường đại học, vừa không tạo thêm gánh nặng cho người học.

Dẫu còn những băn khoăn, đề xuất tách bạch hai kỳ thi vẫn có nhiều cơ sở cả về lý luận và thực tiễn.

Nhà báo Bùi Tiến Dũng - Trưởng ban Giáo dục và Giới trẻ, Báo Tuổi trẻ đưa ra quan điểm: “Có cần thiết phải tổ chức một kỳ thi quốc gia tốn kém chỉ để tìm ra một tỷ lệ % ít ỏi không đỗ tốt nghiệp THPT? Vì vậy, đưa kỳ thi tốt nghiệp về đúng nghĩa là một đợt đánh giá hoàn thành cấp học, đồng thời mở rộng hơn nữa quyền tự chủ tuyển sinh của các trường đại học là hướng đi đáng để nghiên cứu. Nếu được thiết kế với một lộ trình phù hợp, giải pháp này không chỉ góp phần giảm áp lực cho học sinh, sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực xã hội mà còn trả lại giá trị riêng cho từng cột mốc quan trọng của hệ thống giáo dục”.

Từ năm 2015, kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT được sử dụng đồng thời để xét công nhận tốt nghiệp và làm một trong những căn cứ tuyển sinh đại học. Tuy nhiên, nhiều trường đại học đã chủ động xây dựng các phương thức tuyển sinh riêng, từ xét học bạ, sử dụng điểm thi đánh giá năng lực đến tổ chức kỳ thi độc lập. Điều đó cho thấy điểm thi tốt nghiệp hiện chỉ còn là một trong nhiều căn cứ tuyển sinh. Trong bối cảnh ấy, việc tiếp tục sử dụng một kỳ thi cho hai mục tiêu cũng là vấn đề cần được nhìn nhận lại.

Đồng quan điểm không nên sử dụng một kỳ thi cho hai mục đích, Tiến sĩ Lê Ngọc Sơn - Chủ tịch Hãng Quản trị Berlin Crisis Solutions (CHLB Đức), cho rằng cần nhìn nhận việc tuyển sinh đại học theo hướng trao nhiều quyền chủ động hơn cho các cơ sở đào tạo. Theo ông, nhiều quốc gia đã áp dụng đa dạng phương thức tuyển sinh thay vì phụ thuộc vào một kỳ thi duy nhất.

“Giải pháp trước mắt là có kỳ thi song song với kỳ thi THPT để tuyển sinh đúng theo nhu cầu của mỗi cơ sở đào tạo và năng lực của các học sinh. Ngoài ra cần siết chặt đầu ra ở đại học để đáp ứng các tiêu chuẩn đào tạo. Giải pháp dài hơi hơn là cần định hướng nghề nghiệp từ sớm, phân loại từ sớm ngay từ cấp tiểu học. Đây là một phương pháp giáo dục rất văn minh mà các hệ thống giáo dục ở châu Âu đã làm từ lâu" - Tiến sĩ Lê Ngọc Sơn cho hay.

Tách bạch hai kỳ thi không đồng nghĩa với việc kéo lùi giáo dục về lối mòn của những kỳ thi đại học đầy áp lực trước đây. Ngược lại, đây là bước chuyển hướng tới một phương thức tuyển sinh phù hợp hơn với bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay. Điều quan trọng là cần xác định rõ mục tiêu công nhận tốt nghiệp THPT và mục tiêu tuyển sinh đại học để mỗi kỳ thi thực hiện đúng chức năng của mình. Đồng thời, cần đầu tư nghiêm túc vào quy trình tổ chức, đội ngũ ra đề và ứng dụng công nghệ nhằm bảo đảm tính công bằng, khách quan và khả năng đánh giá toàn diện năng lực thí sinh.

Bất kỳ chính sách nào cũng có giá trị trong một giai đoạn nhất định. Nhưng khi thực tiễn đã thay đổi và những bất cập ngày càng bộc lộ rõ, việc nghiên cứu, điều chỉnh mô hình kỳ thi cho phù hợp cũng là điều cần được đặt ra. Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 vì thế trở thành dịp để nhìn lại mô hình “hai trong một”, hướng tới một hệ thống đánh giá thực chất hơn, công bằng hơn và phù hợp hơn với yêu cầu phát triển giáo dục.

Vụ việc gian lận điểm thi tại Tuyên Quang là một trong những sự cố đáng tiếc của ngành giáo dục. Các cơ quan chức năng cần xử lý nghiêm minh theo quy định của pháp luật để không có những vụ việc tương tự xảy ra. Đối với đề xuất tách làm hai kỳ thi riêng biệt, tôi cho rằng cần có một lộ trình nghiên cứu thấu đáo. Việc thu thập ý kiến rộng rãi từ phụ huynh, học sinh và các cơ sở giáo dục là đặc biệt quan trọng để tìm ra phương án tối ưu nhất.

Ông Trần Đình Gia - Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH Hà Tĩnh