Suy thoái các giống cam đặc sản
Cây cam là một trong những cây trồng chủ lực của ngành nông nghiệp, nhân tố quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội nông thôn Hà Tĩnh. Với nhiều lợi thế phát triển, những năm qua diện tích trồng cam của tỉnh không ngừng tăng. Đến nay, diện tích cam chanh đạt hơn 5.900 ha và cam bù đạt khoảng 1.500 ha. Cây cam đã trở thành nguồn thu nhập chính của người dân tại các địa phương miền núi như xã Hương Khê, Hương Sơn, Vũ Quang, Mai Hoa, Hương Đô, Đồng Lộc, Trường Lưu,…
Tuy nhiên, trong những năm gần đây, sản xuất cam của tỉnh đang đối mặt với tình trạng nhiều vườn bị xuống cấp, suy thoái và chết cục bộ. Các biểu hiện phổ biến gồm: ra quả ít, quả nhỏ, năng suất và chất lượng kém, mẫu mã xấu, bị vàng lá và rụng sớm,...
Trong khi tuổi thọ trung bình của vườn cam từ 15 - 20 năm thì hiện nay nhiều vườn chỉ sau 5 - 7 năm đã có dấu hiệu già cỗi. Theo thống kê sơ bộ, cây cam chanh diện tích sinh trưởng kém hơn 680 ha, diện tích cây bị chết hơn 65 ha; cây cam bù diện tích sinh trưởng kém gần 215 ha, diện tích cây bị chết hơn 45 ha.
Tại xã Hương Đô - vùng cam Khe Mây “có tiếng”, những năm gần đây một số hộ dân đành phá bỏ nhiều vườn cam đã bị suy thoái mạnh. Vườn cam chanh 2 ha của ông Đinh Văn Nhâm (thôn 1, xã Hương Đô) có đến gần 500 gốc cam kém phát triển, trong số này, lượng cây già cỗi bị sâu bệnh hại phải phá bỏ chiếm từ gần 28%.
Ông Nhâm cho biết: “Quá trình canh tác do chủ yếu sử dụng phân bón vô cơ, thuốc hóa học, phân chuồng chưa được xử lý kỹ, dẫn đến đất bị chai cứng, cây khó hấp thụ dinh dưỡng. Biến đổi khí hậu diễn ra ngày càng sâu, bệnh gây hại xuất hiện nhiều hơn nên vườn cam suy thoái nhanh lắm”.
Kết quả điều tra của Trung tâm Khuyến nông Hà Tĩnh cho thấy ba nhóm nguyên nhân chính dẫn đến cam bị suy thoái là nhiều hộ tự chiết cành, mua cây giống không nguồn gốc, bộ rễ yếu, khiến cây nhanh vàng lá - thối rễ; đất bạc màu - canh tác chưa phù hợp thiếu phân hữu cơ, lạm dụng phân hóa học, thuốc trừ cỏ; đất không được cải tạo giữa các chu kỳ trồng. Ngoài ra, quản lý sâu bệnh chưa bài bản, phụ thuộc thuốc hóa học theo kinh nghiệm, không áp dụng IPM (quản lý dịch hại tổng hợp), khiến bệnh vàng lá thối rễ, sâu đục thân… bùng phát mạnh.
Mở ra hướng đi mới trong khôi phục các vườn cam
Trước thực trạng đáng báo động trên, Hà Tĩnh đã nghiên cứu, xây dựng mô hình “Khắc phục tình trạng suy thoái cam Khe Mây và cam bù trong giai đoạn 2023 - 2025". Mô hình được thực hiện dưới sự hướng dẫn của Trung tâm Khuyến nông tỉnh trên diện tích 4 ha với sự tham gia của 4 hộ, tại thôn 1, xã Hương Đô, huyện Hương Khê (nay là thôn 1 xã, Hương Đô) và tại thôn 9, xã Hàm Trường, huyện Hương Sơn (nay là thôn 9, xã Kim Hoa).
Sau 3 năm triển khai, các vườn cam trong mô hình ghi nhận sự cải thiện rõ rệt, cây hồi phục tốt, lộc - lá đều, đậu quả cao; năng suất cam chanh trung bình đạt 10 tấn/ha (năm 2022, năng suất 6 tấn/ha); năng suất cam bù trung bình đạt hơn 6 tấn/ha (năm 2022, năng suất 3 tấn/ha). Đáng ghi nhận nhất, 30 - 50% số cây đứng trước nguy cơ phải phá bỏ đã được phục hồi hoàn toàn. Đặc biệt, đất trồng - yếu tố then chốt trong canh tác lâu dài được cải thiện về độ tơi xốp, gia tăng vi sinh vật có lợi, giảm hiện tượng tích tụ hóa chất.
Bên vườn cam sai trĩu quả, ông Nguyễn Văn Đạt (thôn 9, xã Kim Hoa) chia sẻ: “Vườn cam của gia đình tôi đã suy yếu nhiều năm, năng suất giảm mạnh nên khi tham gia mô hình tôi đặt rất nhiều kỳ vọng. Áp dụng các bước chăm sóc như: bón phân sinh học, cải tạo đất, cắt tỉa trẻ hóa… theo hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật, tôi thấy cây hồi phục rõ rệt. 1 ha cam bù của gia đình có tỷ lệ đậu quả cao, quả phát triển tốt và dự kiến cuối năm sẽ cho thu hoạch tốt”.
Ông Phan Xuân Đức - Trưởng phòng Kinh tế (UBND xã Kim Hoa) nhận định: “Cam bù là cây trồng chủ lực của xã vì vậy khắc phục suy thoái không chỉ là câu chuyện kỹ thuật mà còn là sinh kế của người dân. Từ thành công của mô hình khẳng định khi người trồng thay đổi tư duy, cây sẽ “khỏe lại”, đất được phục hồi và thu nhập bền vững. Thời gian tới, xã sẽ phối hợp mở rộng phạm vi, đồng thời tìm giải pháp nâng cao đầu ra để tăng giá trị cho sản phẩm”.
Nhờ áp dụng đồng bộ các biện pháp kỹ thuật được cán bộ Trung tâm Khuyến nông tỉnh hướng dẫn trực tiếp tại vườn mà ông Đinh Văn Nhâm (xã Hương Đô) cũng đã vực dậy được sức sống, cho tỉ lệ đậu quả cao.
Ông Nhâm cho biết: “Tôi được hướng dẫn thực hiện đồng bộ các biện pháp canh tác như: tăng lượng phân chuồng ủ hoai mục, phân vi sinh và vôi; giảm bón phân vô cơ; chia làm nhiều đợt bón; quản lý có dại phù hợp để giữ ẩm vườn cây… Năng suất vườn ổn định, năm sau cao hơn năm trước từ 10 - 20%, giảm tình trạng khô đầu múi, chất lượng quả được cải thiện hoàn toàn”.
Việc kết hợp hài hòa kỹ thuật của chương trình quản lý cây trồng tổng hợp (ICM), kỹ thuật canh tác hữu cơ, chú trọng sử dụng phân bón vi sinh,... giúp người làm vườn quản lý dinh dưỡng, quản lý dịch hại để phục hồi sức khỏe cho đất, giúp cây trồng sinh trưởng và phát triển tốt. Đến nay, hiệu quả mô hình “Khắc phục tình trạng suy thoái cam Khe Mây và cam bù” tại 2 xã Hương Đô và Mai Hoa đã được khẳng định. Nhiều hộ gia đình trong xã và vùng lân cận trực tiếp đến tìm hiểu, tham quan và từng bước áp dụng tại vườn của mình.
Ông Nguyễn Hữu Ngọc - Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Hà Tĩnh cho biết: "Trên cơ sở kết quả đạt được từ mô hình khắc phục suy thoái cam trong giai đoạn 2023 - 2025, thời gian tới Trung tâm sẽ tiếp tục theo dõi, đánh giá và hoàn thiện các giải pháp kỹ thuật để xây dựng bộ tài liệu hướng dẫn phục hồi vườn cam suy thoái một cách đầy đủ, khoa học. Đồng thời, từ năm 2026, Trung tâm cũng sẽ tiếp tục tập huấn, hướng dẫn các địa phương, bà con sản xuất thực hiện nhân rộng mô hình, góp phần bảo vệ, phát triển bền vững các giống cam đặc sản của tỉnh như cam Khe Mây, cam bù”.
