Nữ tiến sĩ người Việt đứng sau công nghệ nền tảng của máy tính lượng tử

Rời Viện Ứng dụng Công nghệ (NACENTECH) sang Pháp làm nghiên cứu sinh, TS Âu Thị Hường hiện là Giám đốc phụ trách sản xuất nguồn bán dẫn tại Quandela, phụ trách hoạt động phát triển và sản xuất nguồn photon đơn bán dẫn - một trong những công nghệ nền tảng của máy tính lượng tử quang học.

TS Âu Thị Hường đã có cuộc trò chuyện với VietNamNet về hành trình làm chủ phần cứng công nghệ sâu và con đường đưa tri thức hàn lâm vào dây chuyền sản xuất công nghiệp.

Phóng viên: Nhìn lại chặng đường từ một cựu sinh viên Khoa Vật lý tại Hà Nội đến vị trí quản lý công nghệ lượng tử tại Pháp, đâu là bước ngoặt thay đổi tư duy làm nghề của chị?

TS Âu Thị Hường: Bước ngoặt đầu tiên của tôi không phải là một thành tựu khoa học cụ thể, mà là quyết định tìm kiếm học bổng du học. Khi ấy, tôi xem đó là cơ hội bước ra thế giới mới, phá vỡ những giới hạn suy nghĩ quen thuộc và xem bản thân có thể đi xa đến đâu.

Đóng góp cho đất nước không chỉ được đo bằng việc có trở về nước định cư hay không, mà còn ở việc chuyển giao tri thức, đào tạo nhân lực và kết nối chuỗi cung ứng.

Thực ra, vật lý với tôi chưa bao giờ khô khan hay xa rời thực tế vì nó hiện diện trong mọi quy luật tự nhiên. Nhưng yêu thích môn học và thực sự trở thành người làm nghiên cứu là hai trải nghiệm rất khác nhau.

Chỉ khi bước vào phòng lab, trực tiếp làm thí nghiệm, khảo sát những hiện tượng chưa có lời giải và lần đầu thấy tên mình trên công bố quốc tế, tôi mới nhận ra rằng nhà khoa học không chỉ là những nhân vật vĩ đại trong sách giáo khoa mà một người bình thường, nếu có đủ sự tò mò và phương pháp làm việc nghiêm túc, hoàn toàn có thể đóng góp những hiểu biết mới cho nhân loại.

Sau khi hoàn thành bằng tiến sĩ tại ENS Paris-Saclay, chị chuyển từ viện nghiên cứu sang làm Giám đốc Sản xuất tại Quandela. Khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và nhà máy sản xuất linh kiện lượng tử lớn như thế nào?

Khác biệt lớn nhất nằm ở tư duy về "sự ổn định". Trong nghiên cứu hàn lâm, bạn có thể rất hào hứng khi tạo ra một linh kiện đạt kết quả đo xuất sắc trong một thí nghiệm đơn lẻ. Nhưng trong công nghiệp, câu hỏi quyết định sự sống còn là: liệu bạn có thể tái tạo kết quả đó một cách ổn định trên hàng trăm hàng triệu sản phẩm, trong những điều kiện vận hành thực tế hay không?

Linh kiện chúng tôi làm có kích thước chỉ vài micromet, nhỏ hơn rất nhiều so với đường kính của một sợi tóc. Bên trong đó là những cấu trúc bán dẫn được thiết kế và chế tạo với độ chính xác ở thang nanomet.

Với công nghệ lượng tử, các thiết bị có thể rất nhạy với những thay đổi nhỏ của môi trường. Vì vậy, chúng tôi không chỉ quan tâm đến hiệu suất tốt nhất đạt được, mà còn phải hiểu và kiểm soát các yếu tố ảnh hưởng đến độ ổn định và độ tin cậy theo thời gian.

Trong giai đoạn 2022-2025, dây chuyền của chị đã nâng hiệu suất thu nhận photon của linh kiện từ 25% lên 80%, độ sáng đầu ra sợi quang tăng từ 5% lên 61%. Điều gì quyết định bước nhảy vọt này?

Đằng sau những con số đó là nhiều năm kiên trì giải quyết từng mắt xích như tối ưu vật liệu, thay đổi thiết kế quang học, ứng dụng kỹ thuật mới, cải tiến quy trình sản xuất phòng sạch và phân tích hàng trăm kết quả thử nghiệm chưa đạt kỳ vọng.

Điều khiến tôi hào hứng nhất không chỉ là một chỉ số kỹ thuật cao, mà còn là khi đội ngũ hiểu rõ cơ chế vật lý vì sao hiệu suất được cải thiện, có thể lặp lại kết quả đó trên dây chuyền và ứng dụng bài học này để phát triển thế hệ linh kiện tiếp theo.

Với tôi, đó là sức hấp dẫn đặc biệt của khoa học ứng dụng: một kết quả nghiên cứu không chỉ giúp chúng ta hiểu thêm về tự nhiên, mà còn có thể trở thành nền tảng cho một công nghệ mới, một sản phẩm đột phá và những cơ hội phát triển mà ban đầu chúng ta chưa nhìn thấy hết.

Là một phụ nữ Việt Nam lãnh đạo đội ngũ kỹ sư quốc tế đa phần là nam giới trong ngành công nghệ sâu, chị làm thế nào để xây dựng sự nể trọng và văn hóa làm việc chung?

Trong khoa học và công nghệ, uy tín không đến từ chức danh hay lời nói, mà được xây dựng từ năng lực xử lý vấn đề thực tế. Tôi luôn coi trọng tính khách quan và tư duy thực nghiệm. Cần phân định rất rõ: điều gì mình đã biết, điều gì mới là giả thuyết và điều gì cần kiểm chứng thêm.

Sẵn sàng thừa nhận một kết luận chưa đúng không làm giảm uy tín của bạn, mà là nền tảng để mọi người tin tưởng và đồng hành lâu dài.

Với phụ nữ làm việc trong các lĩnh vực khoa học và công nghệ, tôi nghĩ điều quan trọng nhất là sự tự tin dựa trên năng lực thực chất. Sự tự tin ấy không có nghĩa là phải luôn chứng minh mình giỏi hơn người khác, mà là hiểu rõ giá trị mình mang lại, có khả năng bảo vệ quan điểm bằng lập luận và kết quả, đồng thời đủ cởi mở để tiếp thu những ý kiến tốt hơn.

Tôi không nghĩ phụ nữ cần phải thay đổi bản thân để phù hợp với một hình mẫu lãnh đạo nhất định. Mỗi người có thể có cách làm việc và thế mạnh riêng. Điều quan trọng là tiếp tục phát triển năng lực, chủ động nhận trách nhiệm và không tự giới hạn những cơ hội nghề nghiệp của mình.

Quá trình chuyển từ một nhà nghiên cứu trực tiếp sang người điều hành sản xuất đã thay đổi góc nhìn của chị về thành công ra sao?

Một công nghệ tốt không thể đi xa nếu chỉ phụ thuộc vào một vài cá nhân xuất sắc đơn lẻ. Nó đòi hỏi một hệ sinh thái đồng bộ: thiết bị, quy trình, kiểm soát chất lượng, con người, quản lý, lộ trình làm chủ công nghệ đó.

Trước đây, tôi thấy vui khi tự mình giải quyết được một bài toán khó. Bây giờ, công việc ý nghĩa hơn khi tôi góp phần xây dựng được một đội ngũ có khả năng tự giải quyết nhiều bài toán phức tạp, kể cả những việc nằm ngoài chuyên môn của tôi. Đó là bước chuyển từ phát triển năng lực cá nhân sang năng lực tập thể để hệ thống có thể cùng nhau đi xa hơn.

Sẵn sàng thừa nhận một kết luận chưa đúng không làm giảm uy tín của bạn, mà là nền tảng để mọi người tin tưởng và đồng hành lâu dài.

Đó cũng là lý do chị sáng lập mạng lưới "Vietnamese High-Tech Youths in Europe"? Chị nhìn nhận thế nào về cơ hội tham gia chuỗi giá trị công nghệ cao của Việt Nam?

Cộng đồng người Việt làm công nghệ cao tại châu Âu rất giỏi, từ bán dẫn, trí tuệ nhân tạo đến công nghệ lượng tử, nhưng nguồn lực còn phân tán. Ngược lại, nhiều bạn ở nước ngoài chưa nắm được nhu cầu thực tế và cơ hội phát triển công nghệ trong nước. Mạng lưới này ra đời nhằm thu hẹp khoảng cách đó, biến những kết nối thành dự án hợp tác cụ thể.

Đóng góp cho đất nước không chỉ được đo bằng việc có trở về nước định cư hay không, mà còn ở việc chuyển giao tri thức, đào tạo nhân lực và kết nối chuỗi cung ứng. Với công nghệ lượng tử hay bán dẫn, Việt Nam có thể bắt đầu từ việc đào tạo bài bản, tạo điều kiện cho sinh viên tiếp cận công cụ tính toán và triển khai các nhóm thực nghiệm chuyên sâu. Từng bước làm chủ từng phần của công nghệ lõi là con đường bền vững nhất để tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Nếu gửi một thông điệp đến các bạn nữ trẻ Việt Nam đang cân nhắc theo đuổi các ngành khoa học - kỹ thuật nhưng còn e ngại, chị sẽ nói điều gì?

Đừng tự giới hạn các lựa chọn của mình quá sớm. Khoa học không chỉ dành riêng cho những ai xuất sắc nhất về toán, lý hay bất kỳ môn học nào cụ thể. Đây là một lĩnh vực rộng lớn, đòi hỏi nhiều kỹ năng khác nhau: tư duy phân tích, khả năng sáng tạo, sự bền bỉ, kỹ năng giao tiếp và tổ chức.

Không ai bắt đầu với đầy đủ kinh nghiệm. Hãy cho bản thân cơ hội thử sức trước khi kết luận rằng một con đường nào đó quá khó hoặc không dành cho mình. Những bước ngoặt ý nghĩa nhất thường chỉ xuất hiện khi bạn dám bước ra khỏi phạm vi những điều đã biết.

Xin cảm ơn Tiến sĩ!