Sách & Người: Một Nguyên Ngọc thanh xuân trong bút ký Tây Nguyên

Nhà văn Nguyên Ngọc, người đã ghép tên mình với Tây Nguyên bằng tài năng văn chương cùng tình yêu mê đắm.

Nhạc trầm trong cõi lòng

Bìa tập bút ký Các bạn tôi ở trên ấy

24 bài ký về Tây Nguyên, như 24 nốt nhạc trầm lắng trong cõi lòng ông, giữa bao dùng dằng nửa ở nửa đi từ khi tóc còn xanh, gương mặt còn trẻ, nụ cười còn tươi roi rói. Nhiều nhà văn - thế hệ đàn em, đàn con, đàn cháu của nhà văn Nguyên Ngọc - đã theo chân ông đến với mảnh đất này, rồi say mê theo và viết. Lạc rừng của nhà văn Trung Trung Đỉnh, cũng gợi lên nỗi nhớ Tây Nguyên mà trong các câu chuyện kể, kiểu gì cũng nhắc đến tên “anh cả”.

Mê Tây Nguyên, sau Nguyên Ngọc, có Trung Trung Đỉnh. Cả hai ông, thi thoảng chợt nhớ gọi điện hỏi han, giữa sóng điện phập phào, tiếng được tiếng mất, thể nào cũng thấy nhắc đang uống rượu với bà con trên ấy. Không còn nhiều dịp anh em đi cùng nhau, mà vẫn dừng chân ở chốn quen, nơi con người sống với nhau bằng cái tình trọn vẹn.

Nhà văn Nguyên Ngọc viết về Tây Nguyên, không chỉ dừng lại việc phác thảo vẻ đẹp thiên nhiên, không gian văn hóa, lòng người chân thành, để bạn đọc có thể mường tượng được theo hình dung địa lý và nét ký, mà ông thổi vào đó góc riêng trong tâm hồn mình. Nhẹ nhõm mà sâu lắng.

Trong một đêm, nơi nhà rông, “hầu như cả làng đều có mặt, các cụ già, con trai, con gái, trẻ em” ngồi quanh bếp lửa để nghe “Một ông già quắc thước, tóc ngắn, râu quai nón, đẹp như một dũng sĩ trong các trường ca hùng vĩ của Tây Nguyên” kể sử thi, nhà văn đã để trái tim mình đắm chìm theo từng xúc cảm. Khi đọc bút ký Những chiều kích của rừng, có thể hình dung ra một ông già người Kinh nhỏ bé, tóc ngắn bạc, mặc đồ giản dị, ngồi co chân để cằm tựa vào, hai bàn tay đan ngón nhẹ vào nhau ngồi trong góc nhà sàn, rung động theo từng nhịp thở đêm, những tiếng nói cười đùa se sẽ, tiếng rì rầm chuyện trò nương rẫy rừng hoang mùa vụ ngày thường, tiếng hát vút cao của niềm yêu sáng bừng từ bên trong một sơn nữ rồi vụt tắt. Ông tựa hồ nhắm mắt, để tập trung toàn tâm ý vào các chuyển động tế vi của cõi người đang xoay chuyển xung quanh ông, nhận thức tinh tế cùng tỉnh táo, ông khắc sâu chúng không phải vào não, mà là rung động nhịp co thắt tim, để khi ngồi trước trang giấy hoặc màn hình máy tính, chỉ cần một thoáng hình dung, những hình ảnh lung linh xen kẽ bao âm thanh hoang u đó, tràn ra, tạo thành muôn câu văn đặc sánh ngọt ngào.

“Không có nhạc cụ nào đệm theo lời kể, nhưng vẫn là có nhạc đấy. Đúng hệt như khi ta nghe nhạc giao hưởng, hết một chương là một khoảng lặng khá dài, và ta sẽ rất ngạc nhiên thấy mọi người vẫn im phắc khi ta lại tưởng câu chuyện đã kết thúc, bản giao hưởng đã hết và suýt chút nữa đã vội vỗ tay”. (Những chiều kích của rừng, Tr.15)

Hồn nhiên thanh xuân

Vì sao mà Nguyên Ngọc lại mê say Tây Nguyên đến thế? Phải chăng đến đó, ông gột rửa được bụi bặm bon chen nặng nề phố thị, để khoác lên mình chiếc áo hồn nhiên thanh xuân. Tuổi tác, thời gian có thể làm phai nhạt tóc xanh và bàn tay nhăn nheo lấm chấm vệt đồi mồi, nhưng lại không làm già nua mỏi mệt đi tình yêu thương giữa người và người mà chỉ có người mới mang lại được cho người toàn vẹn.

Những dòng ký của Nguyên Ngọc đẹp mong manh mơ hồ long lanh như bức tranh tâm trạng vẽ muôn giọt sương mai, đọng trên ngàn đầu lá cỏ xanh thẫm, giữa bình minh đang lên trên cửa rừng. Nhà văn đi chầm chậm từng bước, nhận thức từng chỗ đặt chân sao cho không lay động vào thảm thiên nhiên xanh thẳm. Hòa mình vào không gian thâm u nhưng không để vì bản ngã mà làm vướng bận, phai mỏng sắc nắng tươi.

Các bạn tôi ở trên ấy là ai? Núp, già làng của cả Tây Nguyên; Tháng Ninh Nông; A Bốc ở Mường Hon; Người hát rong giữa rừng; Người nghệ sĩ vô danh đã sinh ra cây K’Nia; Người về Kônh Chro… Hay những giá trị văn hóa có được từ lòng người?: Tượng gỗ rừng già; Hiền minh của rừng; Nước mội, rừng xanh và sự sống; Nhà rông, hồn của làng; Sáu linh hồn của người Xteng, Lễ thổi tai và rượu cần. Tản mạn nhớ và quên; Sấm và Sét, Đàn ông và Đàn bà, lạ lùng Gia Rai…

Nhiều câu chuyện mà Nguyên Ngọc kể trong Các bạn ở tôi trên ấy, là những nỗi lòng, tư tưởng mà nhà văn mong bày tỏ. Có khi, đong đầy nỗi niềm trắc ẩn, nhưng lắm lúc lại đơn giản như việc nhớ hay quên trong tâm trí con người:

“Hình như trong cái trò chơi kỳ diệu này của con người Tây Nguyên đối với sự sống có một triết lý nào đó thật uyên thâm. Nhớ và quên, ngẫm mà xem, phải chăng nói cho cùng đó là hai lẽ sinh tồn tuy hai mà một, hai mặt chủ yếu không thể tách rời của công cuộc làm người ở đời. (…) Cuộc đời này, phải chăng lắm lúc đáng quên biết bao nhiêu, quên phứt đi cho rảnh, cho rồi, mà ngẫm cho cùng cũng lại đáng sống để mà nhớ lấy biết bao nhiêu” (Lễ thổi tai và rượu cần. Tản mạn nhớ và quên. Tr.312)