Đại đội 45 được thành lập năm 1962, thuộc Khu Tuần phòng II, Hải quân Nhân dân Việt Nam với nhiệm vụ chính là bảo vệ vùng biển hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh. Năm 1965, khi đế quốc Mỹ leo thang mở rộng chiến tranh ra miền Bắc, Đại đội 45 được chuyển về trực thuộc Tỉnh đội Hà Tĩnh và phối hợp chiến đấu với quân dân huyện Nghi Xuân (cũ), bảo vệ hải phận từ xã Xuân Hội (cũ) đến xã Xuân Song (cũ). Trận địa Bãi Dừa, thuộc xã Xuân Liên cũ (nay là xã Cổ Đạm) trở thành một trong những điểm tựa quan trọng trong thế trận phòng thủ ven biển của quân và dân Hà Tĩnh.
Đại đội 45 lúc bấy giờ được trang bị 4 khẩu pháo 105 ly, hỏa lực phòng không gồm 3 khẩu 12,7 mm cùng 120 cán bộ, chiến sĩ. Trong quá trình chiến đấu, đơn vị đã lập nhiều chiến công, bắn cháy tàu khu trục Mỹ, bắn chìm tàu biệt kích và tiêu diệt nhiều giặc lái.
Ngày 12/7/1968, trận chiến ác liệt nhất đã diễn ra tại Bãi Dừa. Khi cán bộ, chiến sĩ đang huấn luyện và chỉnh trang trận địa, máy bay Mỹ bất ngờ phát hiện mục tiêu. Những quả rốc-két đầu tiên lao xuống. Lửa và khói bao trùm trận địa.
Từng tốp máy bay F-4H và AD-6 liên tiếp bổ nhào, trút xuống Bãi Dừa mưa bom, tên lửa, rốc-két và đạn pháo. Trong hoàn cảnh ấy, những người lính Đại đội pháo binh 45 không hề lùi bước. Họ vẫn bám trụ bên mâm pháo, bên trận địa, quyết giữ vững vị trí chiến đấu bằng tất cả ý chí và lòng quả cảm của người chiến sĩ cách mạng.
Trong cuộc chiến không cân sức ấy, khi trận đánh kết thúc, 16 cán bộ, chiến sĩ Đại đội pháo binh 45 Hà Tĩnh đã anh dũng hy sinh. Trong số đó có Đại đội trưởng Nguyễn Văn Tuân, hai trung đội trưởng Nguyễn Xuân Tậu và Lê Văn Thọ, cùng nhiều khẩu đội trưởng, chiến sĩ tuổi đời mới mười tám, đôi mươi, nhiều chiến sĩ chỉ vừa mới nhập ngũ vỏn vẹn 12 ngày. Máu của các anh đã hòa vào cát biển, viết nên bản anh hùng ca bất tử về lòng yêu nước và tinh thần “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”.
Ông Lê Văn Thức - nguyên chiến sĩ Đại đội Pháo binh 45 Hà Tĩnh nhớ lại: “Lúc máy bay Mỹ đến rất bất ngờ, bom đạn dội xuống liên tiếp, đất đá tung mù mịt. Anh em chúng tôi vừa chiến đấu vừa tìm cách cứu đồng đội bị thương. Mặc dù biết đối mặt với hiểm nguy nhưng không một ai rời vị trí. Tất cả đều quyết tâm giữ bằng được trận địa. Khi trận đánh kết thúc, nhìn đồng đội ngã xuống ngay bên mâm pháo, chúng tôi đau xót vô cùng. Sau khi máy bay địch rút lui, đồng đội và lực lượng dân quân xã nhanh chóng có mặt để cứu chữa người bị thương, khâm liệm những người đã khuất. Thi hài các liệt sĩ được an táng tại khu đồi Bồng Bộng, thuộc xã Xuân Liên (cũ)”.
Ngoài 16 cán bộ, chiến sĩ hy sinh trong trận đánh ác liệt ấy, năm 1967 và 1968, Đại đội Pháo binh 45 Hà Tĩnh còn có thêm 4 cán bộ, chiến sĩ anh dũng hy sinh tại Bãi Dừa trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Tiếng bom rền, khói lửa năm nào giờ chỉ còn trong ký ức. Thế nhưng, nỗi đau mất đi người thân vẫn âm thầm hiện hữu, chưa bao giờ nguôi ngoai. Nhiều gia đình vẫn nâng niu gìn giữ những kỷ vật nhỏ của các anh. Một tấm ảnh đen trắng đã ngả màu theo năm tháng, một lá thư viết vội nơi chiến trường, vài dòng chữ còn dang dở hay một món đồ cá nhân giản dị của người đã khuất.
Đó là chứng nhân của một thời máu lửa, là nơi lưu giữ hình bóng, tình yêu thương và những ước mơ còn dang dở của người yêu thương. Những kỷ vật thiêng liêng ấy mãi nhắc nhở thế hệ hôm nay về sự hy sinh cao cả của cha anh để đất nước được hòa bình, độc lập và phát triển như hôm nay.
Với lòng biết ơn sâu sắc, chính quyền huyện Nghi Xuân (cũ) và xã Cổ Đạm đã cùng Nhân dân chung tay tôn tạo, xây dựng Khu di tích Trận địa pháo C45 - Bãi Dừa để tưởng niệm ghi nhớ công ơn của các anh.
Khởi công từ tháng 6/2025, công trình được xây dựng với tổng kinh phí gần 10 tỷ đồng giai đoạn 1 từ nguồn ngân sách nhà nước và xã hội hóa từ các mạnh thường quân, con em xa quê. Công trình có tổng diện tích hơn 3.000m2 gồm nhiều hạng mục như: nhà tưởng niệm, nhà bia ghi danh 20 liệt sĩ, gác chuông, nhà soạn lễ, đường vào khu di tích, điện chiếu sáng... và nhiều hạng mục khác đã được hoàn thành, tạo nên không gian linh thiêng tri ân các anh hùng liệt sĩ.
Chứng kiến Khu di tích Trận địa pháo C45 - Bãi Dừa được đầu tư xây dựng khang trang, ông Trần Đình Mậu - con trai liệt sĩ Trần Đình Thìn xúc động chia sẻ: “Bao năm qua, gia đình chúng tôi luôn mong mỏi nơi các liệt sĩ đã chiến đấu và hy sinh được quan tâm tôn tạo xứng đáng. Hôm nay, khi tận mắt nhìn thấy khu di tích được xây dựng trang nghiêm, khang trang, tôi vô cùng xúc động và biết ơn Đảng, Nhà nước, chính quyền địa phương cùng các tổ chức, cá nhân đã chung tay thực hiện công trình ý nghĩa này. Đây không chỉ là nơi để thân nhân các liệt sĩ về thắp nén hương tưởng nhớ người thân mà còn là địa chỉ giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ, để những hy sinh của cha anh mãi được ghi nhớ và tri ân”.
Người dân dâng hương tại Khu di tích Trận địa pháo C45 - Bãi Dừa.
Ông Nguyễn Văn Tuấn - Chủ tịch UBND xã Cổ Đạm cho biết: “Việc đầu tư xây dựng Khu di tích Trận địa pháo C45 - Bãi Dừa không chỉ là trách nhiệm mà còn là sự tri ân sâu sắc của Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân đối với các anh hùng liệt sĩ. Hiện nay, địa phương đang tiếp tục kêu gọi đầu tư các hạng mục như quảng trường, hồ sen, phù điêu tái hiện lịch sử và nhiều công trình khác để hình thành một quần thể di tích hoàn chỉnh trên diện tích khoảng 10ha. Đặc biệt, ngày 9/7 tới đây, xã Cổ Đạm sẽ tổ chức đón nhận bằng xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh đối với Khu di tích Trận địa pháo C45 - Bãi Dừa và tổ chức chương trình nghệ thuật "Bãi Dừa khúc tráng ca bất tử". Đây là niềm vui, niềm tự hào của cán bộ và Nhân dân địa phương sau nhiều năm tâm huyết thực hiện việc tôn tạo, xây dựng lại khu di tích xứng tầm với những giá trị lịch sử”.
Trên dải cát trắng Bãi Dừa, ký ức về trận chiến ác liệt và sự hy sinh anh dũng của 20 cán bộ, chiến sĩ Đại đội Pháo binh 45 Hà Tĩnh vẫn luôn được khắc ghi. Khu di tích Trận địa pháo C45 - Bãi Dừa hôm nay không chỉ là nơi để thân nhân, đồng đội và người dân tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ, mà còn là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng, để những trang sử hào hùng về lòng yêu nước và tinh thần quả cảm tiếp tục được gìn giữ, trao truyền cho các thế hệ mai sau.
