Vụ hè thu 2026, toàn tỉnh gieo cấy 43.440 ha lúa. Thời điểm này, lúa đã chín vàng, các địa phương đang tập trung cao cho thu hoạch, chủ động né tránh thiên tai. Tuy nhiên, bên cạnh những cánh đồng trĩu hạt, tại một số địa phương xuất hiện tình trạng lúa chín nhưng hạt lép, lửng, khiến người dân không khỏi lo lắng về năng suất và hiệu quả vụ mùa.
Qua theo dõi, hạt lúa bị lép, lửng được ghi nhận với 3 dạng triệu chứng: vỏ trấu màu trắng, màu vàng và thâm đen. Hiện tượng này xuất hiện trên nhiều giống như Khang Dân 18, Bắc Thịnh, TBR97... Trong đó, do diện tích gieo cấy giống Khang Dân 18 trong vụ hè thu lớn nên mức độ thiệt hại trên giống này được ghi nhận nhiều hơn so với các giống khác.
Trên 0,6 ha lúa của gia đình ông Trần Văn Chiến ở tổ dân phố 8, phường Hà Huy Tập, những bông lúa đã chín nhiều ngày nhưng vẫn đứng thẳng trên đồng. Nếu chỉ nhìn từ xa, khó nhận ra sự bất thường bởi cây lúa vẫn xanh, thân lá phát triển khá tốt. Thế nhưng, quan sát kỹ, những bông lúa chín nhiều hạt lép hiện rõ. Theo đánh giá ban đầu, toàn bộ diện tích lúa của gia đình ông Chiến bị ảnh hưởng nặng, có nguy cơ mất trắng.
Theo ông Chiến, với mỗi sào lúa, gia đình phải bỏ ra khoảng hơn 1 triệu đồng mua giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và các chi phí sản xuất. Bao nhiêu công sức, chi phí đầu tư nay đứng trước nguy cơ không thu hồi được khiến gia đình không khỏi lo lắng.
Không chỉ gia đình ông Chiến, nhiều hộ dân ở tổ dân phố 8, phường Hà Huy Tập cũng đang thấp thỏm trước tình trạng tương tự. Tổ dân phố 8 hiện có 42 ha lúa hè thu, qua đánh giá bước đầu có khoảng 30 ha bị ảnh hưởng, trong đó 15 ha mất trắng. Theo các hộ dân, lúa được chăm sóc tốt, nước tưới bảo đảm nhưng sau khi trổ lại không kết hạt như những vụ trước.
Ông Dương Văn Hải - Phó Trưởng phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị phường Hà Huy Tập cho biết: “Qua nắm bắt từ người dân, diện tích lúa chín hạt lép chiếm tỷ lệ rất cao, một số vùng bị ảnh hưởng trên 70%. Địa phương đang phối hợp đánh giá cụ thể mức độ thiệt hại”.
Tại xã Cẩm Lạc, tình trạng lúa hạt lép cũng xuất hiện trên nhiều diện tích. Vụ hè thu năm nay, toàn xã gieo cấy 1.166 ha lúa; qua kiểm tra bước đầu, khoảng hơn 300 ha sản xuất bị ảnh hưởng, mật độ hạt lép chiếm từ 60-70%. Diện tích bị thiệt hại tập trung ở các thôn: Trần Phú (60 ha), Hoa Thám (70 ha), Quang Trung (50 ha) và chủ yếu trên các giống Khang Dân, Bắc Thịnh.
Gia đình ông Phan Huy Sỹ (thôn Trần Phú) gieo cấy 0,75 ha lúa Khang Dân. Dù chủ động xuống giống sớm để né tránh thiên tai, nhưng đến nay khoảng 70% diện tích xuất hiện hạt lép. “Nhìn cây lúa vẫn phát triển bình thường nhưng đến khi trổ, vào hạt, chín thì thấy bất thường. Nếu không trực tiếp kiểm tra bông lúa thì rất khó nhận biết mức độ thiệt hại” - ông Sỹ chia sẻ.
Theo người dân, thời tiết bất thuận có thể là một trong những nguyên nhân khiến lúa không kết hạt. Nắng nóng kéo dài hoặc mưa lớn xảy ra đúng thời điểm lúa trổ, phơi màu đều có khả năng ảnh hưởng đến quá trình thụ phấn.
Vụ hè thu năm nay, nền nhiệt độ cao hơn trung bình nhiều năm, nhất là trong giai đoạn giữa tháng 7 - thời điểm nhiều diện tích lúa bước vào giai đoạn đòng già. Đây cũng là điều kiện thuận lợi để một số đối tượng dịch hại phát sinh. Đáng chú ý, nhện gié đang xuất hiện trên nhiều diện tích lúa tại Hà Tĩnh. Đây là đối tượng gây hại có kích thước rất nhỏ, khó phát hiện bằng mắt thường nhưng có thể gây hiện tượng lúa bị đen, lép, lửng hạt.
Theo ngành chuyên môn đánh giá, hiện nhện gié tập trung gây hại chủ yếu tại các địa bàn Cẩm Hưng, Thiên Cầm, Cẩm Lạc, Yên Hòa, Đồng Tiến, Cẩm Bình, Hà Huy Tập, Đức Thọ, Đức Thịnh, Tùng Lộc... Tỷ lệ gây hại trung bình 5-7%, nơi cao 10-15%, cục bộ 30-40%. Tổng diện tích nhiễm khoảng 620 ha, trong đó 60 ha nhiễm nặng.
Bà Hồ Thị Thủy - Trưởng phòng Bảo vệ thực vật, Chi cục Trồng trọt và Chăn nuôi Hà Tĩnh cho biết: “Nhện gié là một trong những đối tượng dịch hại cần được theo dõi chặt chẽ và chủ động phòng trừ. Bên cạnh đó, việc sử dụng giống liền vụ vẫn còn phổ biến. Việc người dân giữ lại lúa từ vụ trước để làm giống có thể khiến độ thuần của giống giảm, cây lúa bị thoái hóa đầu bông, tỷ lệ hạt lép cao và làm hạn chế khả năng chống chịu sâu bệnh. Ngoài ra, nhiều vùng bị thiệt hại là do nông dân chưa tuân thủ khung thời vụ, gieo cấy sớm khiến cây lúa không chịu được những tác động do điều kiện thời tiết bất lợi, ảnh hưởng đến quá trình kết hạt".
Từ thực tế tại các địa phương cho thấy, hiện tượng lúa hạt lép, lửng có thể xuất phát từ nhiều yếu tố tác động đồng thời. Do đó, việc xác định nguyên nhân cần được thực hiện cụ thể trên từng vùng, từng giống và từng trà lúa. Trước mắt, người dân mong ngành chuyên môn sớm có kết luận về nguyên nhân, đánh giá đầy đủ mức độ thiệt hại để có hướng xử lý, hỗ trợ phù hợp.
Về lâu dài, đây cũng là cơ sở để Hà Tĩnh rà soát, điều chỉnh lịch thời vụ, cơ cấu giống và quy trình chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh. Đặc biệt, trong bối cảnh thời tiết ngày càng diễn biến khó lường, việc chủ động nhận diện những nguy cơ có thể ảnh hưởng đến quá trình trổ, phơi màu và kết hạt sẽ có ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ năng suất lúa.
