Mạch nguồn ví, giặm trong các loại hình nghệ thuật

(Baohatinh.vn) - Từ những điệu ví, câu hò của ông cha xưa, ngày nay, dân ca ví, giặm được tiếp biến trong nhiều loại hình nghệ thuật, tạo sức sống bền lâu trong đời sống của người dân Hà Tĩnh cũng như cả nước.

Chưa có tài liệu nào xác định rõ mốc thời gian ra đời của dân ca ví, giặm nhưng theo Giáo sư Nguyễn Đổng Chi trong công trình "Hát Giặm Nghệ Tĩnh" thì vào cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII, dân ca ví, giặm Nghệ - Tĩnh đã thịnh hành trong đời sống người dân đôi bờ sông Lam. Trải qua hàng trăm năm hình thành và phát triển, dân ca ví, giặm không ngừng lan tỏa, trở thành nét văn hóa mang bản sắc của người dân 2 tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh.

154d1224314t48835l0.jpg
Tiết mục “Trai xa lang, gái làng cau” do CLB Dân ca ví, giặm xã Sơn Trường (Hương Sơn) biểu diễn tại Liên hoan Dân ca ví, giặm toàn tỉnh năm 2023.

Sân khấu kịch hát là một trong những loại hình nghệ thuật sớm nhất, vận dụng và góp sức đưa dân ca ví, giặm đến với khán giả mọi miền. Theo các tài liệu lịch sử, kịch hát dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh manh nha xuất hiện vào khoảng năm 1972. Đó là thời điểm, Đoàn chèo Nghệ An có chủ trương thử nghiệm đưa dân ca ví, giặm vào các vở kịch nhằm xây dựng một kịch chủng mới, đậm đà bản sắc văn hóa xứ Nghệ. Năm 1973, tỉnh Nghệ An ra quyết định thành lập Đội Dân ca Nghệ Tĩnh, tách từ Đoàn chèo Nghệ An để tiếp tục phát triển loại hình này.

a1.jpg
Đồng chí Trường Chinh - Chủ tịch Hội đồng Nhà nước tặng hoa cho các diễn viên tham gia diễn xuất trong vở ca kịch "Mai Thúc Loan", Đoàn Kịch hát Nghệ Tĩnh, năm 1985. Ảnh: Tư liệu.

Tuy nhiên, lúc này kịch hát dân ca ví, giặm chỉ mới dừng lại ở những tiểu phẩm ngắn, tiêu biểu trong đó có 2 vở kịch ngắn: "Không phải tôi" và “Khi ban đội đi vắng”. Cùng thời điểm, Đoàn kịch thơ Hà Tĩnh cũng bắt đầu sử dụng một số làn điệu ví, giặm vào các sản phẩm của mình. Đến năm 1976, sau khi Hà Tĩnh và Nghệ An sáp nhập, Đoàn dân ca Nghệ Tĩnh được thành lập dựa trên việc sáp nhập Đội Dân ca Nghệ Tĩnh của tỉnh Nghệ An và Đoàn Kịch thơ của tỉnh Hà Tĩnh.

Lúc này, kịch hát dân ca ví, giặm bắt đầu được hình thành rõ nét hơn. Từ vở kịch dài đầu tiên "Cô gái sông Lam" chuyển thể từ chèo, Đoàn dân ca Nghệ Tĩnh đã xây dựng vở kịch hát ví, giặm "Mai Thúc Loan" gây tiếng vang lớn khắp cả nước lúc bấy giờ. Vở diễn do tác giả Phan Lương Hảo viết kịch bản, đạo diễn NSND Ngọc Phương, âm nhạc Hồ Hữu Thới đã giành HCV tại Hội diễn Sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc đợt IV, năm 1985. 2 diễn viên thủ diễn vai Mai Thúc Loan và vai người yêu của Mai Thúc Loan là nghệ sỹ Danh Cách và Thanh Minh cũng đã được tặng HCV cá nhân. Sự kiện đã chính thức đánh dấu sự ra đời của kịch hát dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh.

Nghệ nhân Nhân dân Vũ Thị Thanh Minh (nguyên diễn viên Đoàn dân ca Nghệ Tĩnh) cho biết: "Để kịch hát dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh chính thức được công nhận là một loại hình kịch là cả một quá trình nỗ lực của các cấp chính quyền, diễn viên, nghệ sỹ và Nhân dân tỉnh Nghệ Tĩnh lúc bấy giờ. Thời điểm từ năm 1976 - 1985 và kéo dài đến năm 1991, tỉnh Nghệ Tĩnh đã tổ chức 3 cuộc hội thảo quốc gia, để đưa sân khấu kịch hát ví, giặm chính thức được sáng đèn. Bản thân tôi và anh em nghệ sỹ diễn viên lúc đó vừa tập kịch, biểu diễn phục vụ bà con, vừa đi thực tế cơ sở về các địa phương để làm công tác sưu tầm các làn điệu ví, giặm nhằm ứng dụng vào các vở kịch hát được nhuần nhuyễn".

a2.jpg
Nghệ nhân Nhân dân Vũ Thị Thanh Minh (ở giữa) phục dựng lại vở ca kịch ngắn "Không phải tôi" tại Liên hoan Dân ca ví, giặm huyện Cẩm Xuyên năm 2022.

Với sự thành công của loại hình kịch chủng mới, đậm đà bản sắc văn hóa xứ Nghệ, tháng 6/1991, tỉnh Nghệ Tĩnh quyết định hợp nhất Đoàn Chèo Nghệ Tĩnh và Đoàn Dân ca Nghệ Tĩnh, lập nên Đoàn Kịch hát dân ca Nghệ Tĩnh. Cuối năm 1991, tỉnh Nghệ Tĩnh được chia tách, tái lập 2 tỉnh Hà Tĩnh và Nghệ An, để tiếp tục duy trì và phát triển loại hình kịch hát dân ca ví, giặm, Hà Tĩnh thành lập Đoàn Ca kịch Hồng Lĩnh (tiền thân của Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Hà Tĩnh ngày nay) và Nghệ An có Đoàn Dân ca Nghệ An (tiền thân của Trung tâm Nghệ thuật truyền thống Nghệ An hiện tại).

154d2214030t37997l0.jpg
Trích vở ca kịch "Đi qua ngày giông bão" do Nhà hát NTTT Hà Tĩnh dàn dựng, giành HCB tại Liên hoan Tuồng và dân ca kịch toàn quốc, năm 2022”.

Tiếp tục bảo tồn và phát huy di sản dân ca ví, giặm trong thể loại kịch hát, nhất là sau khi UNESCO vinh danh dân ca ví, giặm là di sản phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2014, Nhà hát Nghệ thuật truyền thống (NTTT) Hà Tĩnh và Trung tâm NTTT Nghệ An không ngừng tạo nên những vở diễn, chương trình kịch hát dân ca ví, giặm gây tiếng vang lớn về nội dung nghệ thuật cũng như sức lan tỏa các thông điệp nhân văn trong công chúng.

Gần đây nhất, tại Liên hoan Tuồng và dân ca kịch toàn quốc năm 2022 diễn ra tại Nghệ An, vở kịch hát "Cánh cò trong bão" do Trung tâm NTTT Nghệ An dàn dựng đã giành HCV và vở "Đi qua ngày giông bão" của Nhà hát NTTT Hà Tĩnh giành HCB.

Riêng Nhà hát NTTT Hà Tĩnh cũng đã vận dụng kịch hát dân ca ví, giặm dàn dựng nhiều chương trình nghệ thuật phục vụ nhiều lễ kỷ niệm lớn của tỉnh, tạo dấu ấn sâu đậm trong lòng đông đảo công chúng. Qua đó, lan tỏa di sản dân ca ví, giặm đến người dân khắp cả nước.

a3.jpg
Trích đoạn ca kịch “Phượng Hoàng - Trung Đô” do Nhà hát NTTT Hà Tĩnh dàn dựng tại Lễ kỷ niệm 300 năm sinh La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp (năm 2023).

Cùng với loại hình sân khấu, trong lĩnh vực âm nhạc, dân ca ví, giặm cũng đã trở thành nguồn cảm hứng và chất liệu phong phú để nhiều thế hệ nhạc sỹ, tác giả trong và ngoài tỉnh sáng tác nên những ca khúc nổi tiếng. Trong đó, tiêu biểu như: nhạc sỹ Nguyễn Văn Tý, An Thuyên, Trần Hoàn, Quốc Nam, Hồ Hữu Thới, Ngọc Thịnh, Quốc Việt, Phan Huy Hà, Quốc Dũng, Sỹ Chinh... Nhiều ca khúc nổi tiếng sử dụng âm hưởng hoặc chất liệu ví, giặm của các tác giả được đông đảo khán giả cả nước yêu thích như: Một khúc tâm tình của người Hà Tĩnh, Đêm nghe hát đò đưa nhớ Bác, Ca dao em và tôi, Neo đậu bến quê, Lời Bác dặn trước lúc đi xa, Giữa Mạc Tư Khoa nghe câu hò Nghệ Tĩnh, Mình về Hà Tĩnh, Điệu ví giặm là em...

Nhạc sỹ Quốc Dũng (Nhà hát NTTT Hà Tĩnh) bày tỏ: "Đối với tôi, dân ca ví, giặm như nguồn sữa mát lành làm giàu nên đời sống tâm hồn và là cảm hứng bất tận trong sáng tác âm nhạc. Từ nhỏ, qua lời ru của bà, của mẹ những giai điệu ví, giặm đã chắp cánh cho tôi nhiều cảm xúc về tình yêu quê hương, đất nước. Vì vậy, mỗi khi cảm tác trước một đề tài, những giai điệu ví, giặm lại ngân vang trong tâm tưởng tôi, chuyển hóa thành những nốt nhạc, bản đàn".

106d0093711t19207l0.jpg
Ca sỹ Bùi Lê Mận và vũ đoàn trong ca khúc “Mình về Hà Tĩnh” của nhạc sỹ Phan Huy Hà, thơ Phạm Khánh Nam, tại chương trình nghệ thuật "Người Hà Tĩnh muôn phương".

Bên cạnh sân khấu, âm nhạc, âm hưởng dân ca ví, giặm cũng được nhiều bộ phim có đề tài về văn hóa con người Nghệ - Tĩnh sử dụng. Đó có khi là một nét nhạc hay một câu hò, điệu ví, lời ru được lồng ghép vào lời thoại của nhân vật trong các trường đoạn... Tiêu biểu phải kể đến bộ phim "Ngã ba Đồng Lộc" sản xuất năm 1994 của Đạo diễn Lưu Trọng Ninh. Trong phim, ví, giặm xuất hiện qua câu hát của người bà đi lên chiến hào tìm cháu, qua một số giai điệu nhạc nền của các cảnh sinh hoạt và chiến đấu của các nhân vật... Ví, giặm đã góp phần tô điểm, nhấn mạnh thêm bản sắc văn hóa, ý chí kiên cường, gan dạ, anh dũng của con người nơi vùng đất khắc nghiệt "chảo nắng, túi mưa", bản lĩnh kiên cường trong cuộc chiến đấu chống lại kẻ thù xâm lăng.

Từ một loại hình văn nghệ dân gian diễn xướng trong các bối cảnh sinh hoạt, lao động của người dân ở các làng quê, làng nghề, phường vải, phường nón..., dân ca ví, giặm từng bước phát triển vào nhiều hình thức nghệ thuật như: ca kịch, âm nhạc, phim ảnh... Hiện tượng tương hỗ giữa dân ca ví, giặm với các loại hình nghệ thuật góp phần làm phong phú thêm đời sống của di sản phi vật thể đại diện của nhân loại. Đồng thời, khẳng định dân ca ví, giặm luôn là mạch nguồn chảy mãi, lan lan tỏa trong đời sống Nhân dân.

Video: Trích vở ca kịch ví, giặm "Cô gái sông Lam" do Trung tâm NTTT Nghệ An dàn dựng. Nguồn: Youtube.

Chủ đề Sáng tác Văn học Nghệ thuật

Chủ đề Đời sống văn hóa

Đọc thêm

Nhà giáo cách mạng Dương Lung

Nhà giáo cách mạng Dương Lung

Cuộc đời đồng chí Dương Lung (quê xã Thạch Khê, Hà Tĩnh) là tấm gương cao đẹp của người cộng sản hết lòng vì dân, vì nước. Đồng chí đã được Đảng, Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý.
Đôi bàn tay già nặn đất thành "hoa”

Đôi bàn tay già nặn đất thành "hoa”

Ở tuổi 80, bà Lê Thị Sinh (thôn Xuân Hoa, xã Cổ Đạm, Hà Tĩnh) vẫn miệt mài nhào đất, nặn nồi, gìn giữ ký ức về một nghề truyền thống từng nổi tiếng khắp vùng.
Khi KOL, KOC trở thành đại sứ du lịch Hà Tĩnh

Khi KOL, KOC trở thành đại sứ du lịch Hà Tĩnh

Thông qua các hoạt động khảo sát, trải nghiệm và sáng tạo nội dung trên nền tảng số, các KOL, KOC đang góp phần đưa cảnh sắc, văn hóa, ẩm thực và con người Hà Tĩnh đến gần hơn với công chúng, mở thêm hướng quảng bá và kết nối du lịch địa phương.
Rà soát, “điểm danh” số hóa di sản nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa

Rà soát, “điểm danh” số hóa di sản nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa

Đợt kiểm kê được triển khai trên phạm vi toàn tỉnh nhằm rà soát, đánh giá đầy đủ hiện trạng di sản văn hóa phi vật thể, di sản tư liệu và hệ thống di tích. Qua đó, Hà Tĩnh có cơ sở dữ liệu khoa học phục vụ công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa trong giai đoạn mới.
Nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh - Sống trong lòng người ở lại

Nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh - Sống trong lòng người ở lại

Kỷ niệm 100 năm Ngày sinh nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh (24/10/1926 – 24/10/2026), người thân, đồng nghiệp và thế hệ tiếp nối càng thêm trân trọng những công trình khảo cứu văn hóa giá trị của ông, kính trọng một trí tuệ uyên bác cùng tấm lòng nhân hậu, trọn nghĩa, trọn tình với quê hương Hà Tĩnh.
Thơ Thái Kim Đỉnh - mạch nguồn trong trẻo, đậm hồn quê Nghệ - Tĩnh

Thơ Thái Kim Đỉnh - mạch nguồn trong trẻo, đậm hồn quê Nghệ - Tĩnh

Có những người đi qua cuộc đời bằng những dấu mốc công danh, sự nghiệp; cũng có những người lưu giữ hành trình của mình bằng trang sách, vần thơ và sự bền bỉ của một tấm lòng đối với con người, quê hương. Với nhà nghiên cứu Thái Kim Đỉnh (1926 - 2017), thơ ca không phải toàn bộ sự nghiệp, nhưng là một mạch nguồn quan trọng, chảy suốt đời sống tinh thần của ông.
Bác sĩ Nguyễn Xuân Lam - tiếng quê hương nâng nhịp bước cuộc đời

Bác sĩ Nguyễn Xuân Lam - tiếng quê hương nâng nhịp bước cuộc đời

Tròn 20 năm sau quyết định đưa huyền thoại Ngã ba Đồng Lộc lên sóng truyền hình trực tiếp trên kênh HTV9, Đài Truyền hình TP Hồ Chí Minh, bác sĩ Nguyễn Xuân Lam trở lại chiến trường xưa trong một chiều thu lặng gió. Với người cựu chiến binh, doanh nhân quê Hà Tĩnh, tình yêu quê hương chưa bao giờ dừng lại ở nỗi nhớ mà đã hóa thành hành trang tri thức, thành bản lĩnh cống hiến trên mỗi nhịp bước cuộc đời.
Theo mũi kim, giữ nghề nón Đan Du

Theo mũi kim, giữ nghề nón Đan Du

Từ những chiếc lá, vành tre... người dân thôn Đan Du (xã Kỳ Khang, Hà Tĩnh) đã làm nên những chiếc nón lá mộc mạc, đồng thời gìn giữ nghề truyền thống của nhiều thế hệ.
Để di sản văn hóa phi vật thể của Hà Tĩnh thành sản phẩm du lịch

Để di sản văn hóa phi vật thể của Hà Tĩnh thành sản phẩm du lịch

Dù sở hữu kho tàng di sản phi vật thể đồ sộ, nổi bật là dân ca ví, giặm và ca trù đã được UNESCO ghi danh, Hà Tĩnh vẫn đứng trước bài toán: Làm thế nào để những giá trị văn hóa ấy thực sự trở thành sản phẩm du lịch, để du khách có thể tiếp cận, doanh nghiệp có thể khai thác và nghệ nhân có thêm điều kiện gắn bó với di sản.
Người cán bộ xã ở Hà Tĩnh tâm huyết lan tỏa dân ca ví, giặm trên không gian số

Người cán bộ xã ở Hà Tĩnh tâm huyết lan tỏa dân ca ví, giặm trên không gian số

Hơn một thập kỷ gắn bó với phong trào văn hóa cơ sở, ngoài công việc của một công chức, anh Nguyễn Viết Bình - Phó Chánh Văn phòng HĐND, UBND xã Tùng Lộc (Hà Tĩnh) còn dành tâm huyết, sáng tạo cách làm mới để đưa những câu hát ông cha vươn xa, chạm đến trái tim hàng vạn người nghe trên không gian số.
Trung thu - Tỏa sáng những mùa trăng

Trung thu - Tỏa sáng những mùa trăng

Tết Trung thu ở Hà Tĩnh ngày nay mang nhiều dáng vẻ mới, với không gian, hình thức và trải nghiệm ngày càng hiện đại. Song, những giá trị làm nên hồn cốt của ngày tết đoàn viên vẫn được gìn giữ, trao truyền qua các thế hệ, để nét đẹp văn hóa truyền thống tiếp tục hiện diện tự nhiên trong đời sống đương đại.
Hà Tĩnh tổ chức lễ giỗ lần thứ 206 của Đại thi hào Nguyễn Du

Hà Tĩnh tổ chức lễ giỗ lần thứ 206 của Đại thi hào Nguyễn Du

Lễ giỗ lần thứ 206 của Đại thi hào Nguyễn Du không chỉ là nghi thức tri ân công lao bậc danh nhân văn hóa thế giới, mà còn là dịp quê hương Hà Tĩnh khơi dậy niềm tự hào, tiếp nối và lan tỏa tinh hoa ngôn ngữ cùng mạch nguồn giá trị nhân văn cao đẹp của dân tộc cho muôn đời sau.
Truyền thống vẻ vang của dòng họ cách mạng

Truyền thống vẻ vang của dòng họ cách mạng

Từ những năm tháng phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh sục sôi đến hôm nay, câu chuyện về đồng chí Phan Viết Chiểu - Bí thư đầu tiên của Huyện ủy Nghi Xuân và gia đình luôn được nhắc nhớ như một phần ký ức tự hào của quê hương Cổ Đạm (Hà Tĩnh).
Âm vang hào khí Xô viết trên quê hương Hà Tĩnh

Âm vang hào khí Xô viết trên quê hương Hà Tĩnh

Đã gần một thế kỷ đã trôi qua, nhưng những dấu ấn mà phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh để lại trong lịch sử dân tộc vẫn vẹn nguyên giá trị, nhắc nhở các thế hệ hôm nay về sức mạnh của lòng yêu nước và ý chí đấu tranh vì độc lập, tự do.
Xin chào,
Tôi là Chatbot của
Báo Hà Tĩnh
Hãy hỏi tôi bất kỳ điều gì bạn cần biết về
Báo Hà Tĩnh nhé. Tôi sẵn sàng hỗ trợ!