Những ngày này, khi cả nước hướng về kỷ niệm 96 năm Ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (3/2/1930 - 3/2/2026), sắc đỏ cờ hoa lại rực rỡ khắp các làng quê, phố phường. Trong không khí rạo rực ấy, tôi tìm về làng Giao Tác, tổng Lai Thạch xưa, nay là TDP Thuận Trung, phường Nam Hồng Lĩnh - quê hương của người chiến sỹ Xô viết kiên trung Nguyễn Huy Lung.
Giữa nhịp sống làng quê đang chuyển mình từng ngày, câu chuyện về người con ưu tú của quê hương vẫn được người dân nơi đây nhắc nhớ bằng tất cả sự trân trọng, tự hào.
Sinh năm 1908 trong một gia đình nhà Nho yêu nước, Nguyễn Huy Lung sớm được hun đúc tinh thần yêu nước từ truyền thống gia đình và phong trào cách mạng sôi sục của quê hương Nghệ - Tĩnh. Những năm học tại Trường Cao Xuân Dục (TP Vinh cũ) được tiếp xúc, dìu dắt bởi những người cộng sản mẫu mực: Trần Phú, Hà Huy Tập…, Nguyễn Huy Lung đã sớm giác ngộ lý tưởng cách mạng.
Trở về quê nhà, rồi vào TX Hà Tĩnh (cũ), chàng thanh niên tuổi đời còn rất trẻ nhanh chóng trở thành một trong những hạt nhân tích cực xây dựng tổ chức Đảng. Tháng 3/1930, Nguyễn Huy Lung trực tiếp cộng tác (1) với đồng chí Trần Hữu Thiều (cán bộ Xứ ủy Trung Kỳ) thành lập Đảng bộ tỉnh Hà Tĩnh, đặt những viên gạch đầu tiên cho phong trào cách mạng địa phương.
Trên cương vị Tỉnh ủy viên, đồng chí đã lãnh đạo phong trào đấu tranh sôi nổi của công nhân, nông dân, học sinh; tổ chức treo cờ búa liềm, rải truyền đơn ngay giữa lòng TX Hà Tĩnh. Tháng 6/1930, đồng chí bị thực dân Pháp bắt giam. Trước những đòn tra tấn dã man, người chiến sỹ cộng sản ấy vẫn giữ trọn khí tiết, biến nhà tù thành mặt trận đấu tranh, biến thơ ca thành vũ khí cách mạng. Bị đày qua nhiều nhà tù khắc nghiệt, cuối cùng là Nhà lao Kon Tum - “địa ngục trần gian” của những người cộng sản, Nguyễn Huy Lung vẫn đấu tranh, che chở đồng chí, giữ vững niềm tin tất thắng. Điểm chói lọi nhất chính là cuộc đấu tranh “lưu huyết” chống lại lệnh bắt tù nhân cộng sản đi làm đường ở Đắk Pek.
Theo tư liệu lịch sử(2), sáng 12/12/1931, khi tên cai ngục Moulec lấy danh sách gọi 40 tù nhân ra lệnh đi Đắk Pek, biết âm mưu kẻ thù, đồng chí Nguyễn Huy Lung đã đứng lên kêu gọi các đồng chí của mình phản đối đến cùng. Kẻ địch điên cuồng tìm kẻ đứng đầu nhưng các đồng đội đã đứng ra che giấu. Khi đồng chí Trương Quang Trọng đứng ra tự nhận liền bị kẻ địch sát hại, không để người khác hy sinh thêm vì mình, đồng chí Nguyễn Huy Lung đã hiên ngang bước lên dõng dạc: “299 là tôi, Nguyễn Huy Lung”. Địch nã súng vào ngực, đồng chí Huy Lung ngã xuống, anh em tù nhân nổi dậy như vũ bão, khiến cai ngục hoảng loạn xả súng vào phòng giam, 8 chiến sĩ cộng sản đã anh dũng hy sinh. Bọn chúng chôn những người cộng sản chung một hố, sau này thành ngôi mộ 8 người. Cuộc đấu tranh lưu huyết với sự hy sinh của đồng chí Nguyễn Huy Lung và đồng đội đã gây tiếng vang khắp trong và ngoài nước, cổ vũ tinh thần đấu tranh ngày một dâng cao.
Tự hào về người con tiêu biểu của quê hương, ông Phạm Văn Lương - Chi hội trưởng Chi hội Người cao tuổi TDP Thuận Trung xúc động chia sẻ: “Tấm gương kiên cường của đồng chí Nguyễn Huy Lung luôn là niềm tự hào của người dân địa phương. Chúng tôi hết sức cảm kích, khâm phục bản lĩnh kiên trung của người cộng sản chân chính. Khi bị giam ở nhà lao Kon Tum, đồng chí đã gửi về cho gia đình những bài thơ thể hiện khí phách kiên trung một lòng tận trung với nước, đến nay còn lưu giữ”.
Trong những năm tháng phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh bị đàn áp khốc liệt, không chỉ bản thân đồng chí Nguyễn Huy Lung bị bắt giam, gia đình cũng chịu nhiều tổn thất đau thương. 2 người chú ruột là Nguyễn Huy Bân, Nguyễn Huy Ái và người em ruột Nguyễn Huy Vượng đều bị bắt. Thân sinh của đồng chí là cụ Nguyễn Huy Linh - đảng viên Chi bộ Giao Tác, Phó Nông hội đỏ bị địch truy sát đã phải tự vẫn để giữ trọn khí tiết.
Nỗi đau chồng chất nỗi đau. Bà Nguyễn Thị Cừ khi hay tin con trai cả là Nguyễn Huy Lung bị kẻ thù sát hại đã suy sụp đến tột cùng. Thương nhớ con, bà nhờ người quen ở Hà Nội thuê thợ vẽ truyền thần, lưu lại hình ảnh người con trai trong nỗi nhớ khôn nguôi. Biến đau thương thành hành động, các thành viên trong gia đình liệt sỹ Nguyễn Huy Lung tiếp tục tham gia các cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc.
Ông Nguyễn Huy Danh - cháu ruột của đồng chí Nguyễn Huy Lung cho biết: “Gia đình chúng tôi luôn tự hào về tinh thần cách mạng và sự hy sinh của bác, của ông. Đó là di sản để các thế hệ con cháu không ngừng nỗ lực vươn lên trong bối cảnh mới. Đến nay, đại gia đình đã có 5 tiến sĩ, trong đó có 1 phó giáo sư, cùng nhiều người đang công tác tại các cơ quan, đơn vị trên cả nước”.
Hơn 9 thập kỷ đã trôi qua, tên tuổi và tinh thần cách mạng của đồng chí Nguyễn Huy Lung vẫn còn nguyên giá trị. Ông Tôn Quang Ngọc - Chủ tịch UBND phường Nam Hồng Lĩnh khẳng định: “Tinh thần hy sinh của đồng chí Nguyễn Huy Lung và truyền thống cách mạng quê hương là sức mạnh nội sinh quan trọng để chúng tôi xây dựng phường ngày càng văn minh, hiện đại. Trong đó, một trong những mục tiêu của phường trong nhiệm kỳ 2025-2030 là phấn đấu đến năm 2030, thu nhập bình quân đầu người đạt trên 92 triệu đồng/người/năm”.
-------------------
(1), (2): Dẫn từ cuốn “Lửa Xô viết”, NXB Nghệ An, năm 2022
