Tiếng Việt lung linh, tỏa sáng từ Truyện Kiều

(Baohatinh.vn) - Với tài năng của Đại thi hào Nguyễn Du, tiếng Việt qua Truyện Kiều đã trở nên lung linh, ngời sáng, đẹp đẽ, gần 250 năm vẫn tỏa ra vô số lớp hào quang…

Càng đọc càng thương cảm nàng Kiều

Đọc đi đọc lại Truyện Kiều không biết bao nhiêu lần, lần nào tôi cũng thấy mới mẻ, sâu sắc, thấm đẫm, tự đặt cho mình bao nhiêu câu hỏi từ những vỉa tầng ngôn từ, rồi ngâm ngợi, nghĩ suy, tìm câu trả lời…

Kim Vân Kiều truyện vốn là thiên truyện viết theo lối chương hồi với cấu trúc đề thơ - dẫn truyện của Thanh Tâm Tài Nhân (Trung Quốc) nhưng khi được Nguyễn Du viết lại bằng thể thơ lục bát đã trở nên một câu chuyện với những nhân vật có đời sống nội tâm vô cùng phong phú, sâu sắc, đậm chất Việt Nam, rất Việt Nam.

Một số cuốn sách khảo cứu, dịch thuật do BQL Khu di tích Nguyễn Du tổ chức xuất bản thời gian qua.
Một số cuốn sách khảo cứu, dịch thuật do BQL Khu di tích Nguyễn Du tổ chức xuất bản thời gian qua.

Nàng Kiều từ Bắc Kinh vượt qua biên giới văn hóa đã sống trong tâm hồn của bao người Việt nhiều thế hệ. Qua hơn 2 thế kỷ, dù thời đại đã khác xa, người đọc hôm nay vẫn xót xa, thương cảm cho nhân vật nàng Kiều, vẫn thấy một phần đời sống xã hội hiển hiện với các giá trị nhân văn, tiến bộ, nhất là khi cái ác, cái xấu vẫn tồn tại, nạn buôn bán người vẫn diễn ra nhiều nơi trên thế giới và nỗi khổ của con người chưa chấm dứt…

Mộng Liên Đường chủ nhân từng nhận xét về tài năng của cụ Nguyễn: “Lời văn tả ra hình như máu chảy ở đầu ngọn bút, nước mắt thấm ở trên tờ giấy, khiến ai đọc đến cũng phải thấm thía ngậm ngùi, đau đớn như đứt ruột”. Qua Truyện Kiều, Nguyễn Du đã kiến tạo nên thế giới nội tâm vô cùng phong phú, tinh tế và sâu sắc, làm cho mỗi nhân vật có một đời sống riêng. Càng đọc, nàng Kiều càng hiện lên rõ rệt trước mắt tôi như con người bằng xương thịt, với dáng vẻ cao quý, sắc đẹp lộng lẫy, trái tim tràn trề khao khát tình yêu trong tuổi thanh xuân rực rỡ: Phong lưu rất mực hồng quần/ Xuân xanh xấp xỉ tới tuần cập kê; Gót sen thoăn thoắt dạo ngay mé tường; Xăm xăm băng lối vườn khuya một mình…

image-2.jpg
Một thí sinh nhỏ tuổi hoàn thành bài thi viết thư pháp về Truyện Kiều.

Nỗi đau khổ của nàng Kiều đến nay vẫn lay động hàng triệu trái tim mà Thanh Tâm Tài Nhân không thể lột tả được. Đó là nỗi đau của một con người lương thiện, giàu tự trọng, dám hy sinh tình riêng vì hạnh phúc gia đình và phải chịu tủi nhục đau đớn. Cái cảm giác vừa chấp nhận thực tại “phận dầu, dầu vậy, cũng dầu” vừa xót thương vừa tự khinh rẻ bản thân: Tiếc thay trong giá trắng ngần/ Đến phong trần, cũng phong trần như ai!; Khi tỉnh rượu, lúc tàn canh/ Giật mình mình lại thương mình xót xa; Mặt sao dày dạn gió sương/ Thân sao bướm chán ong chường bấy thân… khiến ta chạnh lòng nghĩ đến những cô gái bị bán qua bên kia biên giới, trở thành nô lệ tình dục mà thi thoảng thấy trên báo chí...

Khác với Kim Vân Kiều truyện, Truyện Kiều đã có những dòng tuyệt bút tả cảnh ngụ tình, giúp người đọc cảm nhận được sâu sắc nỗi nhớ cha mẹ, người yêu của Thúy Kiều. Nỗi nhớ này còn lặp lại ở rất nhiều cảnh huống của 15 năm lưu lạc với 2 khoảng thời gian chủ yếu: chiều hôm và lúc đêm khuya thanh vắng. Tôi cảm thấy càng cô đơn, bẽ bàng, nỗi nhớ của Kiều càng cô đặc lại, càng tuyệt vọng bao nhiêu, khao khát càng bùng lên bấy nhiêu:

Bẽ bàng mây sớm, đèn khuya,

Nửa tình nửa cảnh như chia tấm lòng.

Tưởng người dưới nguyệt chén đồng,

Tinh sương luống hãy rày trông mai chờ.

Bên trời góc bể bơ vơ,

Tấm son gột rửa bao giờ cho phai.

Xót người tựa cửa hôm mai,

Quạt nồng ấp lạnh những ai đó giờ?

Hay khi biểu đạt tâm trạng con người lên mọi vật: Đau lòng kẻ ở người đi/ Lệ rơi thấm đá, tơ chia rũ tằm/ Trời hôm mây kéo tối rầm/ Dầu dầu ngọn cỏ, đầm đầm ánh sương; Cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu/ Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ; Rừng phong, thu đã nhuốm màu quan san...

Lời ăn tiếng nói của Nhân dân trở nên nhiệm màu

Tiếng Việt vốn đã phong phú, đa nghĩa, giàu âm thanh, được viết lên thành ca dao, được hát lên thành dân ca, được đúc kết thành tục ngữ, thành ngữ… Lời ăn tiếng nói của Nhân dân dưới tài năng, tâm hồn của Nguyễn Du càng trở nên tuyệt bút.

Chỉ riêng việc khai thác hàng loạt từ láy thuần Việt đã là tài tình, phong phú với 3 thể láy phụ âm đầu, láy vần và láy toàn phần: long lanh, sầm sập, sỗ sàng, lập lòe, khấp khểnh, gập ghềnh, tan tác, xơ xác, xôn xao, bẽ bàng, thấp thoáng... (láy phụ âm đầu); tần ngần, lao xao, lơ thơ, thong dong… (láy vần); xăm xăm, ào ào, sạch sành sanh, ầm ầm, xanh xanh, làu làu, tàng tàng… (láy toàn phần). Có những cụm từ giống nhau về phụ âm hoặc vần đứng gần nhau như: “xuân xanh xấp xỉ”, “lơ thơ tơ liễu”, “vi lô hiu hắt”... làm cho câu thơ có một âm điệu cuốn hút, dễ thuộc và thánh thót vang xa. Cũng bởi lẽ đó mà nhiều bà mẹ không biết chữ nhưng vẫn thuộc Kiều để ru con ngủ.

image-1.jpg
Cán bộ, nhân viên BQL Khu di tích Nguyễn Du lựa chọn ấn phẩm chuẩn bị triển lãm tại lễ Kỷ niệm 260 năm ngày sinh Đại thi hào Nguyễn Du.

Đọc Truyện Kiều, tôi nhận ra nhiều từ ngữ đời thường được đặt đúng chỗ để nâng giá trị biểu cảm: “Mặt mo” (Sở Khanh), “nhờn nhợt màu da” (Tú Bà), “ruồi xanh” (bọn sai nha), “ngồi tót sỗ sàng”, “dúng dắng” (Mã Giám Sinh), “mặt sắt đen sì” (Hồ Tôn Hiến)... Đặc biệt, rất nhiều hình ảnh thường dùng trong dân ca, ca dao Việt Nam như: tơ - tằm, thuyền - bến, gương vỡ lại lành, sen - ngó, đào - mận, liễu - hoa, bèo bọt, đáy biển mò kim, phận cải duyên kim, sông cạn đá mòn, trăng khuyết - dầu hao... được sử dụng với tần số rất nhiều nhưng không giống nhau trong từng ngữ cảnh kết hợp với thể thơ lục bát tạo nên một thế giới ngôn ngữ vô cùng phong phú và trác tuyệt, dễ nhớ, dễ thuộc: Vì ai rụng cải rơi kim/ Để con bèo nổi, mây chìm vì ai; Dẫu rằng sông cạn đá mòn/Con tằm đến thác vẫn còn vương tơ…

Mỗi lần đọc lại Truyện Kiều, tôi lại dừng lâu hơn ở những câu sử dụng thủ pháp lặp lại một danh từ hoặc tính từ nhiều lần, xoáy sâu tâm tư người đọc: Niềm riêng, riêng những bàng hoàng; Phận dầu, dầu vậy, cũng dầu; Nỗi riêng, riêng chạnh tấc riêng một mình; Một mình mình biết một mình mình hay; Đến phong trần cũng phong trần như ai; Hoa sao hoa khéo đọa đầy bấy hoa; Lênh đênh đâu nữa cũng là lênh đênh...

Tỏa rạng nhân cách văn hóa của Đại thi hào

Đọc Kim Vân Kiều truyện, không thấy những câu đúc kết như: Đau đớn thay, phận đàn bà/ Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung…!; Trong tay đã sẵn đồng tiền/ Dầu lòng đổi trắng thay đen khó gì!... Hoặc là những câu chan chứa thương cảm: Dẫu là đá cũng nát gan, lọ người!; Chút thân quằn quại vũng lầy/ Sống thừa còn tưởng đến rày nữa sao?; Oan này còn một kêu trời, nhưng xa!... Hoặc cảnh đoàn viên: Mừng này lại quá mừng nào nữa chăng!...

Để Truyện Kiều có sức hấp dẫn, Nguyễn Du đã lược bớt rất nhiều tình tiết, chương đoạn và thay đổi cấu trúc đề thơ - dẫn truyện của 20 chương trong Kim Vân Kiều truyện, trước hết là bỏ rất nhiều những bài thơ theo thể cổ 5 chữ mà Kiều vịnh cảnh, họa thơ. Đây có thể coi là một sự thoát xác nhiệm màu để bước ra một chân trời mới trong nghệ thuật ngôn từ của Đại thi hào.

Một trích đoạn Kiều do các nghệ nhân CLB Trò Kiều Xuân Liên biểu diễn.
Một trích đoạn Kiều do các nghệ nhân CLB Trò Kiều Xuân Liên biểu diễn.

Trong bộ “Từ điển các tác phẩm của tất cả các thời đại và các xứ sở” (văn học, nghệ thuật, triết học, khoa học, âm nhạc) của Hiệp hội Biên soạn từ điển và Bách khoa toàn thư xuất bản ở Paris năm 1953 viết: “Ở vào thời kỳ người Việt Nam đang thoát dần ra khỏi sự lệ thuộc ngôn ngữ (Hán) để trở về với tiếng mẹ đẻ, thì công lao vĩ đại của Nguyễn Du là ông đã biết phát huy bí quyết nghệ thuật chỉ riêng ông có. Ngôn ngữ dân tộc vốn đã phong phú, giàu chất nhạc, được Nguyễn Du nâng lên tột đỉnh của nghệ thuật, mà trước đó và cả đến hôm nay, chưa có tác giả nào vươn tới được” (dẫn theo GS Phong Lê).

Nhà thơ, nhà báo Nguyễn Sĩ Đại nhận xét: “Truyện Kiều là bộ từ điển bách khoa toàn thư về cuộc sống. Trước hết, Truyện Kiều là từ điển về phong cảnh Việt Nam, làm cho ta yêu ta quý vô hạn đất nước này. Truyện Kiều là từ điển về đời sống phong tục, tâm linh của người Việt. Truyện Kiều là từ điển tâm trạng… Một câu Kiều là một câu không thể viết khác, là một sự hoàn thiện. Nhưng dụng công, hoàn mỹ nhất là những câu tả về tình yêu, về cái đẹp, về mỗi niềm vui, hạnh phúc của Thúy Kiều”.

Với tài năng của Nguyễn Du, ngôn ngữ Truyện Kiều dù đi qua hơn 200 năm vẫn luôn mới mẻ, càng tìm hiểu càng lung linh và huyền diệu. Giá trị tác phẩm mang đậm bản sắc Việt Nam nhưng lại luôn mang tầm thời đại, xuyên thời đại. Nhân cách văn hóa của Đại thi hào tỏa rạng, soi rọi tâm hồn Việt, trở thành niềm tự hào của văn hóa, văn chương Việt Nam và thế giới.

Tháng 11/2025

Chủ đề KỶ NIỆM 260 NĂM NGÀY SINH ĐẠI THI HÀO NGUYỄN DU

Đọc thêm

Podcast truyện ngắn: Trong lớp học nghiêng

Podcast truyện ngắn: Trong lớp học nghiêng

Câu chuyện "Trong lớp học nghiêng" kể về tình cảm cô trò vùng cao gian khó, nơi những món quà 20/11 mộc mạc tiếp thêm động lực cho những giáo viên cắm bản.
Podcast tản văn: Chạm vào mùa đông

Podcast tản văn: Chạm vào mùa đông

Có những điều tưởng đã quen thuộc, vậy mà mỗi khi trời trở lạnh, ta lại thấy nhớ. Nhớ bữa cơm nóng bên gia đình, nhớ chén nước chè xanh và những lời mẹ dặn dò mỗi khi đi xa.
Nhạy cảm… nghèo!

Nhạy cảm… nghèo!

Đôi khi, một từ ngữ vốn quen thuộc trong đời sống hằng ngày tại Hà Tĩnh cũng như nhiều tỉnh, thành có thể vô tình làm tổn thương người mà mình yêu thương.
Podcast tản văn: Chớm đông

Podcast tản văn: Chớm đông

Trong cái se lạnh đầu đông, đôi khi, chỉ một làn khói bếp, một mùi hương quen thuộc cũng đủ khiến ta nhớ về những năm tháng tuổi thơ êm đềm.
Tôn vinh vẻ đẹp truyền thống nhân Ngày Văn hóa Việt Nam

Tôn vinh vẻ đẹp truyền thống nhân Ngày Văn hóa Việt Nam

Mừng Ngày Văn hóa Việt Nam, các không gian văn hóa, điểm di tích trong Phố cổ Hà Nội (phường Hoàn Kiếm, Hà Nội) tổ chức nhiều hoạt động với quy mô lớn. Các hoạt động tập trung vào tôn vinh những giá trị văn hóa truyền thống như các nghề thủ công, nghệ thuật biểu diễn, thú chơi truyền thống của người Hà Nội.
Podcast tản văn: Bông hoa giấy gửi cô

Podcast tản văn: Bông hoa giấy gửi cô

Tình cảm thầy trò luôn là ký ức đẹp theo năm tháng. Một bông hoa giấy nhỏ bé cũng đủ gửi gắm lòng biết ơn và nỗi nhớ thương dành tặng cô giáo cũ.
Podcast truyện ngắn: Cô Hương

Podcast truyện ngắn: Cô Hương

Trên hành trình khôn lớn, tình yêu thương, sự sẻ chia và dìu dắt của thầy cô luôn là những ký ức đẹp trong lòng mỗi học trò.
Rộn ràng ngày hội kết đoàn

Rộn ràng ngày hội kết đoàn

Hướng tới Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc, Ngày Văn hóa Việt Nam, các địa phương ở Hà Tĩnh đang triển khai nhiều hoạt động thiết thực, tạo không khí vui tươi, góp phần phát huy tinh thần tương thân tương ái, gắn kết cộng đồng.
Hai thí sinh Hà Tĩnh cùng vào đêm Chung kết và trao giải Sao Mai 2026

Hai thí sinh Hà Tĩnh cùng vào đêm Chung kết và trao giải Sao Mai 2026

Hai thí sinh Hà Tĩnh là Nguyễn Mộc An và Hoàng Thu Hà cùng giành quyền góp mặt tại đêm Chung kết và trao giải Sao Mai 2026 sau đêm Liveshow 6 diễn ra tối 8/11. Đáng chú ý, Hoàng Thu Hà nhận được sự đồng thuận của đa số thành viên Ban Giám khảo để tiếp tục hành trình tại cuộc thi, sau màn bỏ phiếu đầy kịch tính ngay trên sân khấu.
Mùa cỏ hồng duy nhất trong năm ở Đà Lạt

Mùa cỏ hồng duy nhất trong năm ở Đà Lạt

Hai tháng cuối năm, cỏ hồng trải màu rực rỡ ở khu vực thung lũng Vàng, suối Vàng, thảo nguyên Masara, khi thời tiết khu vực Đà Lạt cũ (Lâm Đồng) bắt đầu khô ráo và se lạnh.
Podcast truyện ngắn: Con cháu sum vầy

Podcast truyện ngắn: Con cháu sum vầy

Khi ở tuổi xế chiều, niềm vui của cha mẹ đôi khi thật giản dị. Đó là khi được quây quần bên mâm cơm gia đình, được cảm nhận sự quan tâm của những người thân yêu.
Xin chào,
Tôi là Chatbot của
Báo Hà Tĩnh
Hãy hỏi tôi bất kỳ điều gì bạn cần biết về
Báo Hà Tĩnh nhé. Tôi sẵn sàng hỗ trợ!