Ngay từ cuối thế kỷ XIX, vào các năm 1884-1885, nhà Đông phương học người Pháp Abel des Michels đã dịch Truyện Kiều sang tiếng Pháp. Đây được xem là cột mốc mở đầu cho hành trình quốc tế hóa của kiệt tác Nguyễn Du.
Từ dấu mốc ấy, Truyện Kiều không ngừng mở rộng sức lan tỏa. Theo thống kê sơ bộ, đến nay đã có gần 40 bản dịch ra hơn 20 ngôn ngữ như Pháp, Anh, Nhật, Trung, Nga, Hàn Quốc, Hungary, Ba Lan, Tiệp Khắc, Phần Lan, Đức, Tây Ban Nha, Mông Cổ, Lào, Thái Lan...
Bao thế hệ nhà Việt Nam học, học giả và thi nhân đã dụng công tìm hiểu tác phẩm, tìm cách đưa Truyện Kiều vượt qua rào cản ngôn ngữ để chuyển tải một thi phẩm giàu tinh thần Á Đông và giá trị nhân văn sâu sắc sang những hệ ngôn ngữ khác nhau.
Những giá trị nghệ thuật và nhân văn trong Truyện Kiều vì thế đã vượt ra khỏi phạm vi một tác phẩm văn chương, trở thành tài sản tinh thần chung của nhân loại. Sự đồng cảm trước thân phận con người, trước khát vọng tự do, phẩm giá và quyền được sống làm người tử tế đã giúp tác phẩm chạm đến trái tim độc giả ở nhiều nền văn hóa.
Giáo sư John Stauffer (Đại học Harvard, Hoa Kỳ) nhận định: "Hành trình của Truyện Kiều ra thế giới chính là hành trình vượt qua rào cản ngôn ngữ để mang những giá trị nhân văn sâu sắc của Việt Nam đến với bạn đọc quốc tế. Mỗi bản dịch là một nhịp cầu mới, giúp độc giả ở các nền văn hóa khác nhau cảm nhận được vẻ đẹp và chiều sâu của kiệt tác này. Khi được chuyển ngữ trang trọng và tinh tế, Truyện Kiều sẽ tiếp tục chạm đến trái tim của nhiều thế hệ bạn đọc trên toàn thế giới".
Không chỉ lan tỏa bằng nội dung, Truyện Kiều còn chinh phục độc giả quốc tế nhờ nghệ thuật ngôn từ đạt đến đỉnh cao và vẻ đẹp của tiếng Việt. Qua các dịch giả tài hoa như Giáo sư Huỳnh Sanh Thông với bản dịch tiếng Anh xuất bản tại Đại học Yale, nhà nghiên cứu Nguyễn Khắc Viện với bản dịch tiếng Pháp cùng nhiều học giả khác, nhịp điệu lục bát và chiều sâu cảm xúc trong thơ Nguyễn Du được chuyển tải tinh tế sang các ngôn ngữ khác.
Những thập niên gần đây, hành trình ấy càng thêm sôi động. Các hội thảo quốc tế và những dự án dịch thuật hợp tác giữa Việt Nam với nhiều trường đại học danh tiếng đã mở ra những hướng tiếp cận mới. Truyện Kiều không chỉ là đối tượng nghiên cứu của giới học thuật trong nước mà còn trở thành đề tài chung của nhiều học giả quốc tế.
Tiến sĩ Trương Hồng Quang – nhà nghiên cứu văn học, dịch giả tại Cộng hòa Liên bang Đức chia sẻ: "Tôi thấy quá trình một tác phẩm vượt biên giới sang ngôn ngữ khác có đời sống tự thân. Truyện Kiều có điểm rất đặc biệt là khả năng sinh sôi cao: nó phái sinh ra tác phẩm văn học khác, tạo ra âm nhạc, tạo ra tác phẩm nghệ thuật... Nó hình thành nên phổ dải rất rộng".
Sự hiện diện của Truyện Kiều trên diễn đàn quốc tế ngày càng rõ nét qua các bản dịch, công trình nghiên cứu và những hoạt động trao đổi học thuật trong và ngoài nước. Mỗi bản dịch, dù bằng tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Nhật hay bất kỳ ngôn ngữ nào, đều góp phần mở rộng không gian tiếp nhận, giúp kiệt tác Nguyễn Du tiếp tục tỏa sáng và sống động trong nhiều bối cảnh văn hóa khác nhau.
Tiến sĩ Võ Hồng Hải khẳng định: "Cho đến nay chưa có tác phẩm nào của văn học Việt Nam được dịch ra hơn 20 ngôn ngữ với nhiều bản dịch rất khác nhau như Truyện Kiều. Hiện nay, nhiều dịch giả vẫn đang tiếp tục dịch ra các thứ tiếng. Tôi cho rằng đây là điều chưa từng có trong văn học Việt Nam, đồng thời khẳng định giá trị đỉnh cao của tập đại thành Truyện Kiều cũng như của Đại thi hào Nguyễn Du".
Hành trình vươn ra thế giới của Truyện Kiều không đơn thuần là câu chuyện chuyển ngữ một tác phẩm văn học, mà còn là hành trình đối thoại bình đẳng giữa văn hóa Việt Nam với các nền văn hóa của nhân loại. Giữ gìn, quảng bá và tiếp tục đưa Truyện Kiều đến gần hơn với bạn đọc thế giới hôm nay cũng là cách khẳng định bản sắc, bản lĩnh và vị thế của văn hóa Việt Nam trên trường quốc tế.
