Văn chương Nguyễn Huy Thiệp đau đáu nỗi niềm tìm về bản ngã con người

Cái đặc sắc làm nên dấu ấn riêng của Nguyễn Huy Thiệp trong văn chương, theo Phan Cẩm Thượng, chính là ông dám đi đến tận cùng cái ác của con người, phơi bày nó ra mà “chữa bệnh” cho con người.

Văn chương Nguyễn Huy Thiệp đau đáu nỗi niềm tìm về bản ngã con người

Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp là một tác giả được trân trọng bởi sự nhân văn và quyết liệt trong tác phẩm. (Ảnh: Nguyễn Đình Toán/Vietnam+)

Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp đã qua đời tại nhà riêng chiều ngày 20/3, khoảng một năm sau khi ông bị tai biến vào tháng 3/2020, hưởng thọ 71 tuổi.

Nhiều tên tuổi trên văn đàn xót thương cho ông, một tác giả lớn của văn học Việt Nam, người góp phần đưa văn học, lịch sử Việt Nam ra thế giới nhờ những tác phẩm và giải thưởng quốc tế của mình.

Từ anh giáo Thiệp đến nhà văn lừng lẫy

Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp sinh ngày 20/4/1950 ở Thái Nguyên, nhưng quê gốc ở Thanh Trì, Hà Nội. Tuổi thơ của ông là những năm cùng gia đình lưu lạc khắp các tỉnh phía Bắc như Thái Nguyên, Phú Thọ, Vĩnh Yên… Những trải nghiệm ấy có ảnh hưởng mạnh mẽ lên các tác phẩm của ông.

Năm 1970, ông tốt nghiệp khoa Sử tại Đại học Sư phạm Hà Nội, về dạy học ở Tây Bắc đến năm 1980. Đó là 10 năm ông “úp mặt vào núi mà đọc sách” (chữ của nhà văn). Ai đã từng đọc Nguyễn Huy Thiệp đều nhớ chùm 10 truyện nằm trong một cái tên chung “Thung lung Hua Tát” (đầu tiên in trên báo Văn nghệ năm 1987 có tên “Những chuyện kể bất tận ở thung lũng Hua Tát” ).

Ông xuất hiện khá muộn trên văn đàn Việt Nam với vài truyện ngắn đăng trên báo Văn Nghệ năm 1986. Ngay lập tức, ông trở thành trung tâm của những cuộc tranh luận văn chương sôi nổi bởi một giọng văn “phũ,” dám đi đến tận cùng cái ác của con người để mà tiêu trừ nó.

Văn chương Nguyễn Huy Thiệp đau đáu nỗi niềm tìm về bản ngã con người

Nhà phê bình Ngô Văn Giá và nhà văn Nguyễn Huy Thiệp ở Sơn La. (Ảnh: Nhà phê bình Văn Giá cung cấp)

Cách đây vài năm, nhà phê bình Ngô Văn Giá từng đưa nhà văn Nguyễn Huy Thiệp lên Sơn La, thăm lại nơi ông từng dạy học.

“Từ một anh giáo Thiệp ngày nào, bây giờ đã là một nhà văn Nguyễn Huy Thiệp lừng lẫy. Trái với sự kiêu bạc thường thấy ở anh lúc sự nghiệp còn đang chói sáng, khi gặp lại Tây Bắc, gặp lại bạn bè, nói chuyện với thầy cô giáo và sinh viên, anh hay nghẹn ngào, có khi anh khóc, giọng khê đặc, mãi mới thốt lên lời,” nhà phê bình kể lại.

Có lần nhà phê bình gọi điện hỏi thăm sức khỏe, ông Nguyễn Huy Thiệp bảo: “Yếu dần dần rồi. Cũng hợp quy luật. Cứ khỏe mãi cũng nguy chứ ông!”

Nhà phê bình Văn Giá trầm ngâm: “Đúng như cách anh thường hay nói: ‘Hãy sống theo Đạo, trở về với tự nhiên, chứ con người ta, văn chương cũng vậy, nhiều khi hão huyền lắm’.”

Có lẽ bởi ông từng là một nhà giáo nên một trong những chủ đề mà nhà văn Nguyễn Huy Thiệp thể hiện khá sâu sắc trong truyện ngắn là vấn đề dạy học, rộng ra là giáo dục trẻ em, giáo dục con người.

Phó giáo sư Trần Lê Hoa Tranh (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) từng có cơ hội gặp ông vài lần khi ông đến giao lưu, trò chuyện với sinh viên. Bà nhớ mãi ấn tượng về nhà văn lừng lẫy: “Ngoài đời anh ít nói, nói không hay, không hoạt ngôn, không hóm hỉnh hay loé sáng gì hết. Cứ im im ngồi, thi thoảng nói vài câu. Người như vậy để hết tâm vào con chữ rồi!”

Bà đã đọc văn chương của Nguyễn Huy Thiệp rất nhiều, những trang văn gai góc, không màu mè, xoáy sâu vào tim gan độc giả với những cảnh tình nhiều khi rùng rợn và không tưởng tượng nổi.

“Khi đi dạy sinh viên Mỹ truyện ‘Tướng về hưu’ qua bản dịch tiếng Anh, các bạn rất là thích. Nhiều sinh viên bày tỏ rằng nhờ truyện này mà họ hiểu được cái tâm tình đổ vỡ của người lính hậu chiến, thì ra người chiến thắng cũng mất mát chứ không phải chỉ người thua,” phó giáo sư nói.

Bà cho rằng nếu chọn vài nhà văn lớn nhất nửa sau thế kỷ 20, có lẽ chỉ có Nguyễn Huy Thiệp và Bảo Ninh (giống như Vũ Trọng Phụng là nhà văn lớn nhất Việt Nam nửa đầu thế kỷ 20 vậy).

“Một kiếp người gian truân, vất vả, nhưng để lại cho đời từng đó tác phẩm hay, âu cũng là phần thưởng xứng đáng,” bà nói.

Khi tướng đã về hưu

“Tướng về hưu” là tác phẩm lớn nhất của Nguyễn Huy Thiệp, đã được dựng thành phim năm 1988. Đây cũng được đánh giá là bộ phim xuất sắc của điện ảnh Việt Nam thế kỷ 20, làm nên tên tuổi cho nghệ sỹ nhân dân Hoàng Cúc, Hoàng Dũng… sau này.

Chiết tự của chữ “hưu” là người tựa vào gốc cây, nghỉ ngơi an nhàn. Cha đẻ của “Tướng về hưu” lại có tuổi già không mấy an nhàn.

Dễ thấy điều đó qua cuốn tiểu thuyết “Tuổi 20 yêu dấu.” Đây là tác phẩm rất thành công của ông ở mảng tiểu thuyết, được ông viết từ nguyên mẫu là con trai của mình, đứa con đã làm khổ ông khi bị cơn bão ma túy và cơn bão của thời đại đô thị hóa mạnh mẽ cuốn đi.

Nhà văn Nguyễn Văn Thọ, một người bạn thân của tác giả “Tướng về hưu,” từng kể cái nghèo ám ảnh cả cuộc đời nhà văn Nguyễn Huy Thiệp. Lúc cuối đời, ông cũng rất nghèo. Khi ông đột quỵ lần hai, ông Thọ hỏi thăm thì mới hay gia đình chỉ còn đúng 9 triệu đồng.

Hai con trai ông, Nguyễn Phan Bách làm họa sỹ để cáng đáng cả gia đình còn Nguyễn Phan Khoa nghỉ hẳn ở nhà để trông nom bố bị tai biến.

Dù cả một đời nghèo khổ nhưng những năm tháng cuối đời, ít ra ông được sống trong tình yêu thương, săn sóc của con cháu. Dù không sáng tác văn chương, nhưng ông lại tìm thấy niềm vui ở hội họa. Những lúc khỏe, ông vẫn vẽ và viết thơ trên đĩa gốm tặng bạn bè.

Ấn phẩm cuối cùng trong đời ông là “Tuyển tập Nguyễn Huy Thiệp” do công ty Đông A xuất bản để mừng tuổi 70 của ông, cũng là để ông có thêm chút tiền dưỡng bệnh.

Văn chương Nguyễn Huy Thiệp đau đáu nỗi niềm tìm về bản ngã con người

Tranh “Tướng về hưu” của họa sỹ Thành Chương, in trong “Tuyển tập Nguyễn Huy Thiệp,” xuất bản năm 2020.

Cuốn sách rất đẹp, do họa sỹ Lê Thiết Cương cùng đứng ra với tác giả tổ chức bản thảo và tập hợp các họa sỹ tài năng vẽ minh họa đủ 42 truyện ngắn mang tính tổng kết đời văn của Nguyễn Huy Thiệp , do chính tác giả tuyển chọn những truyện ông tâm đắc nhất.

Nhà văn rất hài lòng về cuốn sách. Ông cũng tự tay ký vào những bản sách đặc biệt.

Trong cuốn sách này, nhà văn Nguyễn Huy Thiệp tâm sự: “Khó nhất không phải chỉ là tiền bạc, cũng khó nhất không phải chỉ là tri thức, mà khó nhất lại là đạo đức; nhà văn chỉ là người đi tìm đạo cho chúng dân.”

Ông cũng đã từng tâm sự rằng khi già đi, ông trở nên khôn ngoan hơn, giỏi kiềm chế, đứng đắn hơn. “Cuộc sống của tôi ổn nhưng nội tâm thì không bao giờ ổn. Nội tâm là thứ bao giờ cũng biến dịch,” nhà văn nói.

Nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng đánh giá Nguyễn Huy Thiệp là một trong số ít nhà văn Việt Nam xuất sắc nhất thế kỷ 20. Theo ông, sau Nam Cao thì Việt Nam chỉ có Nguyễn Huy Thiệp là một người viết có văn và có tư tưởng. Trong khi Nam Cao viết rất hay về người nông dân Việt Nam nửa đầu thế kỷ 20 thì Nguyễn Huy Thiệp cũng xuất sắc trong việc viết về con người Việt Nam những năm cuối thế kỷ.

Cái xuất sắc của Nguyễn Huy Thiệp chính là một nhà văn có tư tưởng. Không nhiều nhà văn Việt Nam có được điều này. Và cái đặc sắc làm lên dấu ấn riêng của Nguyễn Huy Thiệp trong văn chương, theo Phan Cẩm Thượng, chính là ông dám đi đến tận cùng cái ác của con người, làm một cuộc phẫu thuật vào cái ác của con người và phơi bày nó ra mà “chữa bệnh” cho con người.

Đó là điều mà các nghệ sĩ Việt Nam trước ông nói chung luôn dè dặt không dám bước đến tận cùng. Tuy lột trần cái ác trong con người nhưng Nguyễn Huy Thiệp lại không bao giờ quên nhìn thấy chất người trong mỗi con người, dù là một tên cướp.

Nói về nhà văn Nguyễn Huy Thiệp, nhà văn trẻ Nguyễn Trương Quý cho hay đã đọc và ngưỡng mộ ông từ khi còn học phổ thông, bởi các câu chuyện của ông luôn khiến anh phải suy nghĩ về ngôn từ, nhân vật và thế giới.

“Đó không chỉ là câu chuyện về văn học mà là câu chuyện về nhân sinh quan. Trước đây, đọc những câu chuyện lịch sử, chúng ta thường thấy có sự ngợi ca và đề cao đạo đức. Ở Nguyễn Huy Thiệp thì không chỉ như vậy, ông luôn khiến người đọc phải ngạc nhiên về cái nhìn đa chiều, có những nét táo bạo. Ông đề cập đến những khía cạnh rất con người, rất đời,” nhà văn Trương Quý nói.

Trước Tết anh có đến thăm ông. Dù biết trước sẽ có ngày ông rời bỏ cõi tạm nhưng nhà văn Trương Quý không khỏi xót xa, thương tiếc bởi ông là con người nhiều hoài bão và năng lượng.

“Tất nhiên tuổi của ông không còn trẻ nhưng cũng không quá cao niên. Ở tuổi này, ông vẫn có thể có những tác phẩm lớn. Tôi biết ông vẫn còn đang ấp ủ mà chưa có cơ hội hoàn thành,” anh nói thêm.

Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều , Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, cũng chia sẻ sự tiếc thương đối với nhà văn Nguyễn Huy Thiệp. Ông cho hay Hội nhà văn Việt Nam sẽ đứng ra tổ chức tang lễ cho nhà văn tại Nhà tang lễ Quốc gia, 5 Trần Thánh Tông, Hà Nội.

Theo Minh Thu/Vietnam+

Đọc thêm

Podcast tản văn: Chạm vào mùa đông

Podcast tản văn: Chạm vào mùa đông

Có những điều tưởng đã quen thuộc, vậy mà mỗi khi trời trở lạnh, ta lại thấy nhớ. Nhớ bữa cơm nóng bên gia đình, nhớ chén nước chè xanh và những lời mẹ dặn dò mỗi khi đi xa.
Nhạy cảm… nghèo!

Nhạy cảm… nghèo!

Đôi khi, một từ ngữ vốn quen thuộc trong đời sống hằng ngày tại Hà Tĩnh cũng như nhiều tỉnh, thành có thể vô tình làm tổn thương người mà mình yêu thương.
Podcast tản văn: Chớm đông

Podcast tản văn: Chớm đông

Trong cái se lạnh đầu đông, đôi khi, chỉ một làn khói bếp, một mùi hương quen thuộc cũng đủ khiến ta nhớ về những năm tháng tuổi thơ êm đềm.
Tôn vinh vẻ đẹp truyền thống nhân Ngày Văn hóa Việt Nam

Tôn vinh vẻ đẹp truyền thống nhân Ngày Văn hóa Việt Nam

Mừng Ngày Văn hóa Việt Nam, các không gian văn hóa, điểm di tích trong Phố cổ Hà Nội (phường Hoàn Kiếm, Hà Nội) tổ chức nhiều hoạt động với quy mô lớn. Các hoạt động tập trung vào tôn vinh những giá trị văn hóa truyền thống như các nghề thủ công, nghệ thuật biểu diễn, thú chơi truyền thống của người Hà Nội.
Podcast tản văn: Bông hoa giấy gửi cô

Podcast tản văn: Bông hoa giấy gửi cô

Tình cảm thầy trò luôn là ký ức đẹp theo năm tháng. Một bông hoa giấy nhỏ bé cũng đủ gửi gắm lòng biết ơn và nỗi nhớ thương dành tặng cô giáo cũ.
Podcast truyện ngắn: Cô Hương

Podcast truyện ngắn: Cô Hương

Trên hành trình khôn lớn, tình yêu thương, sự sẻ chia và dìu dắt của thầy cô luôn là những ký ức đẹp trong lòng mỗi học trò.
Rộn ràng ngày hội kết đoàn

Rộn ràng ngày hội kết đoàn

Hướng tới Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc, Ngày Văn hóa Việt Nam, các địa phương ở Hà Tĩnh đang triển khai nhiều hoạt động thiết thực, tạo không khí vui tươi, góp phần phát huy tinh thần tương thân tương ái, gắn kết cộng đồng.
Hai thí sinh Hà Tĩnh cùng vào đêm Chung kết và trao giải Sao Mai 2026

Hai thí sinh Hà Tĩnh cùng vào đêm Chung kết và trao giải Sao Mai 2026

Hai thí sinh Hà Tĩnh là Nguyễn Mộc An và Hoàng Thu Hà cùng giành quyền góp mặt tại đêm Chung kết và trao giải Sao Mai 2026 sau đêm Liveshow 6 diễn ra tối 8/11. Đáng chú ý, Hoàng Thu Hà nhận được sự đồng thuận của đa số thành viên Ban Giám khảo để tiếp tục hành trình tại cuộc thi, sau màn bỏ phiếu đầy kịch tính ngay trên sân khấu.
Mùa cỏ hồng duy nhất trong năm ở Đà Lạt

Mùa cỏ hồng duy nhất trong năm ở Đà Lạt

Hai tháng cuối năm, cỏ hồng trải màu rực rỡ ở khu vực thung lũng Vàng, suối Vàng, thảo nguyên Masara, khi thời tiết khu vực Đà Lạt cũ (Lâm Đồng) bắt đầu khô ráo và se lạnh.
Podcast truyện ngắn: Con cháu sum vầy

Podcast truyện ngắn: Con cháu sum vầy

Khi ở tuổi xế chiều, niềm vui của cha mẹ đôi khi thật giản dị. Đó là khi được quây quần bên mâm cơm gia đình, được cảm nhận sự quan tâm của những người thân yêu.
Sôi nổi hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam

Sôi nổi hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam

Hướng tới Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc (18/11) và kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, Hà Tĩnh đang triển khai nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể thao từ tỉnh đến cơ sở, góp phần khơi dậy niềm tự hào truyền thống, lan tỏa các giá trị văn hóa quê hương trong đời sống cộng đồng.
Podcast tản văn: Giao mùa nhớ quê

Podcast tản văn: Giao mùa nhớ quê

Với tác giả Nguyễn Bá Thuyết, người con Hà Tĩnh đã xa quê gần 45 năm, quê hương vẫn là miền ký ức sâu nặng. Đôi khi, chỉ một làn gió lạnh đầu mùa cũng đủ gợi về mái nhà xưa.
Họa sĩ Lê Quang Lĩnh: Khi nghị lực hóa thành sắc màu

Họa sĩ Lê Quang Lĩnh: Khi nghị lực hóa thành sắc màu

Không để những khiếm khuyết cơ thể giới hạn ước mơ, họa sĩ Lê Quang Lĩnh (Hà Tĩnh) đã lấy nghị lực và đam mê hội họa làm điểm tựa, vươn lên khẳng định tài năng, truyền đi thông điệp mạnh mẽ về ý chí và khát vọng sống.
Gìn giữ và phát huy các giá trị di tích lịch sử ở Tùng Lộc

Gìn giữ và phát huy các giá trị di tích lịch sử ở Tùng Lộc

Với 18 di tích lịch sử, trong đó có 4 di tích cấp quốc gia, xã Tùng Lộc (Hà Tĩnh) đang huy động nguồn lực xã hội hóa, đẩy mạnh tu bổ, tôn tạo và số hóa tư liệu, góp phần lan tỏa truyền thống văn hóa và bồi đắp niềm tự hào quê hương.
Podcast truyện ngắn: Hiên nhà trở gió

Podcast truyện ngắn: Hiên nhà trở gió

Khi những ngày cuối thu dần khép lại, gió lạnh bắt đầu ùa về, lòng người như muốn tìm về một miền yêu thương, nơi có bóng dáng mẹ hiền và hơi ấm thân thuộc của mái nhà xưa.
Mỏng manh cánh hoa mỹ nhân gọi đông về

Mỏng manh cánh hoa mỹ nhân gọi đông về

Có những mùa hoa chẳng cần lời hẹn ước vẫn đều đặn trở về như một cuộc hẹn dịu dàng với đất trời. Tháng 11, phố phường Thành Sen (Hà Tĩnh) lại được đánh thức bởi sắc hồng của hoa mỹ nhân.
Xin chào,
Tôi là Chatbot của
Báo Hà Tĩnh
Hãy hỏi tôi bất kỳ điều gì bạn cần biết về
Báo Hà Tĩnh nhé. Tôi sẵn sàng hỗ trợ!