Tháng 9/1965, Trường cấp II Hương Phúc ở xã Hương Phúc (nay thuộc xã Phúc Trạch) được thành lập, gồm 2 khối học sinh (HS) lớp 5 và lớp 6. Theo tư liệu lịch sử, ngày 9/2/1966, một tốp máy bay của đế quốc Mỹ đã ném hàng trăm quả bom xuống khu vực xã Hương Phúc, trong đó có 6 quả bom rơi vào khu vực nhà trường.
Toàn bộ ngôi nhà 2 gian bị bom Mỹ phá hủy hoàn toàn, lớp học biến thành hố bom sâu. Các quả bom khác rơi xuống hầm trú ẩn. Sau tiếng bom dứt, lực lượng bộ đội, dân quân, TNXP, thầy cô giáo cùng Nhân dân địa phương đã đến đào bới tìm kiếm. Tổng số có 33 HS đã tử nạn tại chỗ, 24 HS và thầy giáo chủ nhiệm bị thương.
Ông Võ Huy Thìn - một cựu HS (xã Phúc Trạch) kể lại: “Tôi nhớ khi phát hiện máy bay đánh bom vào cầu Khe Mơ (quốc lộ 15A), cách trường khoảng 2 km, thầy chủ nhiệm đã hô hoán học trò chạy xuống hầm trú ẩn. Tuy nhiên, khi cả lớp vừa chạy ra tới hầm thì nghe tiếng nổ lớn, rồi sau đó, tôi ngất đi. Tỉnh dậy, tôi chỉ kịp hình dung mọi người xung quanh đang đào bới, tìm kiếm các bạn bị đất đá vùi lấp sau trận bom và ngất lịm tiếp”.
Tin giặc Mỹ giết hại HS Trường cấp II Hương Phúc được truyền đi rất nhanh, gây nên làn sóng căm phẫn trong đồng bào cả nước và nhân dân tiến bộ trên toàn thế giới. Giáo viên, HS toàn miền Bắc lúc đó đã để tang HS Hương Phúc bị sát hại. Ngày 20/2/1966, đoàn đại biểu Trường cấp II Hương Phúc đã tham gia họp báo (tại Hà Nội) tố cáo tội ác của giặc Mỹ. Đặc biệt, ngày 28/2/1966, đoàn vinh dự gặp Bác Hồ. Bà Trương Thị Vỹ (xã Phúc Trạch) kể lại: “Bác rất xúc động, chia sẻ đau thương mất mát đối với các gia đình có con em bị tử nạn. Bác cũng căn dặn thầy và trò Trường cấp II Hương Phúc phải cố gắng vượt qua đau thương, tiếp tục thi đua dạy tốt, học tốt”.
Năm 1988, Đảng bộ và Nhân dân xã Hương Trạch (cũ) xây dựng đài tưởng niệm ngay trước 2 hố bom, nơi 33 HS tử nạn. Năm 2001, Bộ VH-TT đã có quyết định xếp hạng chứng tích chiến tranh Trường cấp II Hương Phúc là di tích lịch sử cấp quốc gia. Từ năm 2021 đến nay, các địa phương, đơn vị đã kêu gọi nguồn lực hơn 2,5 tỷ đồng để tôn tạo di tích.
Theo ông Phan Quốc Thanh - Phó Chủ tịch UBND xã Phúc Trạch, năm 2026 là dịp 60 năm ngày 33 HS Trường cấp II Hương Phúc bị sát hại (9/2/1966 - 9/2/2026), nhiều thế hệ HS và giáo viên trên địa bàn đã về địa chỉ đỏ này. Tại đây, các em được giáo dục truyền thống cách mạng, biết yêu và nỗ lực bảo vệ hòa bình, độc lập dân tộc.
Như mới đây, Trường THCS Hương Trạch đã tổ chức hoạt động dạy học qua di sản (môn Lịch sử - Địa lý) dành cho HS lớp 9 ngay tại di tích. Qua tiết học, em Nguyễn Hoàng Hải Đăng bày tỏ: “Bản thân em rất xúc động khi nghe câu chuyện về 33 HS đã mãi nằm xuống ở đây. Em càng hiểu thế hệ hôm nay thật may mắn khi được học tập trong hòa bình. Chúng em cũng nguyện hứa sẽ phấn đấu, rèn luyện để học tập tốt hơn, để sau này góp sức xây dựng đất nước”.
Ông Phan Quốc Thanh cho biết thêm: “Hôm nay (9/2), địa phương tổ chức lễ tưởng niệm, tri ân sâu sắc 33 HS Trường cấp II Hương Phúc bị máy bay Mỹ ném bom sát hại. Qua đó giáo dục truyền thống cách mạng, lòng yêu nước, tinh thần tự hào dân tộc, yêu chuộng hòa bình cho cán bộ, đảng viên, giáo viên, HS và Nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ. Đồng thời địa phương sẽ tiếp tục phát huy truyền thống, xây dựng quê hương giàu đẹp như lời Bác Hồ căn dặn”.
Trong những ngày kỷ niệm sự kiện đau thương năm xưa, người dân địa phương truyền tai nhau những câu chuyện cảm động sau 60 năm qua như: cụ Phạm Thị Vân (mẹ của Nguyễn Thị Châu - HS bị tử nạn) nhiều năm ròng rã, sáng nào cũng dậy thật sớm ra ngồi bên mộ con, “lặng lẽ trò chuyện”, đến khi người nhà ra đón mới chịu trở về; người anh trai của HS Trần Thị Dần mang theo nỗi đau mất em, đã tình nguyện ra trận với khát vọng kiên quyết đánh đuổi giặc xâm lược… Cùng với chứng tích, những chuyện như thế không chỉ tưởng niệm sự kiện lịch sử đau thương mà còn nhắc nhớ mỗi người phải biết trân quý giá trị của hòa bình, ra sức cống hiến cho quê hương, đất nước nhiều hơn nữa.
