Mỹ và Iran ngày 17/6 ký bản ghi nhớ gồm 14 điểm, kỳ vọng mở ra lộ trình chấm dứt cuộc xung đột kéo dài gần 4 tháng. Tuy nhiên, chỉ hơn một tuần sau, nỗ lực ngoại giao đã gặp trở ngại lớn, khi những bất đồng liên quan đến quyền kiểm soát eo biển Hormuz đã châm ngòi cho các cuộc tấn công ăn miếng trả miếng giữa hai bên.
Quân đội Mỹ ngày 26/6 không kích nhiều mục tiêu ven biển Iran để trả đũa vụ tàu hàng Ever Lovely bị tấn công khi di chuyển qua Hormuz. Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) sau đó tuyên bố "tập kích các vị trí quân đội Mỹ trong khu vực" để trả đũa. Vòng lặp ăn miếng trả miếng này tiếp diễn vào ngày 27 và 28/6.
Hai bên đều cáo buộc đối phương vi phạm bản ghi nhớ, trong đó có điều 5 về eo biển Hormuz. Đây là vấn đề nhạy cảm, nhưng nội dung của điều khoản lại được xây dựng theo hướng khái quát, tạo điều kiện để cả Washington và Tehran chấp nhận ký, nhưng hệ quả là hai bên lại có cách diễn giải rất khác nhau.
"Bản ghi nhớ được xây dựng theo hướng mơ hồ có chủ ý với hai vấn đề phức tạp nhất là lệnh ngừng bắn tại Lebanon và eo biển Hormuz", Patrick Wintour, cây viết về ngoại giao của Guardian, nói, thêm rằng mục tiêu của sự mơ hồ đó là để hai bên có thời gian xây dựng lòng tin. "Giờ đây, thỏa thuận đối mặt nguy cơ sụp đổ vì điều này".
Điều 5 của thỏa thuận nêu rằng sau khi bản ghi nhớ có hiệu lực, Iran cam kết tạo điều kiện để các tàu thương mại đi lại an toàn và miễn phí qua tuyến vịnh Ba Tư - biển Oman trong vòng 60 ngày.
Tehran sẽ ngay lập tức khôi phục hoạt động hàng hải, đồng thời tiến hành rà phá thủy lôi và loại bỏ các trở ngại kỹ thuật, quân sự trong thời hạn 30 ngày. Iran cũng sẽ phối hợp với Oman và các quốc gia ven vịnh Ba Tư để xây dựng cơ chế quản lý và cung cấp dịch vụ hàng hải tại eo biển Hormuz trong tương lai, trên cơ sở luật pháp quốc tế và quyền chủ quyền của các quốc gia ven bờ.
Đây là điều khoản được kỳ vọng tạo nền tảng khôi phục một trong những tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới sau nhiều tháng gián đoạn vì xung đột. Tuy nhiên, văn bản không xác định rõ thế nào là "nỗ lực bảo đảm", không quy định cụ thể cơ chế quản lý tương lai của eo biển, cũng không đề cập vai trò của Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) hay việc phân chia các tuyến hàng hải qua Hormuz.
Khoảng trống này nhanh chóng trở thành tâm điểm tranh cãi. Theo cách hiểu của Iran, điều 5 trao cho Tehran vai trò chủ đạo trong việc điều phối hoạt động của tàu thuyền tại eo biển Hormuz.
"Eo biển Hormuz vẫn nằm hoàn toàn dưới sự giám sát và quản lý của Iran trong 30 ngày tới. Sau khi mọi trở ngại được dỡ bỏ, toàn bộ năng lực hoạt động của tuyến đường thủy này sẽ được khôi phục. Đó là mục tiêu mà chúng tôi đang hướng tới", Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi nói ngày 28/6.
Ông Araghchi khẳng định trách nhiệm này "thuộc về Iran, không có bất kỳ quốc gia nào khác tham gia".
"Điều đó đã được quy định rất rõ trong bản ghi nhớ. Mọi sự can thiệp hay hành động đơn phương nào cũng sẽ chỉ khiến tình hình thêm căng thẳng và làm chậm quá trình mở cửa trở lại eo biển", quan chức Iran cảnh báo.
Từ cách diễn giải này, Iran phản đối việc Mỹ phối hợp với Oman và IMO thiết lập lộ trình mới nằm hoàn toàn trong lãnh hải của Oman để các tàu hàng, tàu dầu có thể đi qua Hormuz. IRGC sau đó tuyên bố chỉ tuyến hàng hải phía bắc đi qua lãnh hải Iran mới được phép sử dụng.
Hai tàu thương mại Ever Lovely, treo cờ Singapore, và Kiku, treo cờ Panama, đều bị tấn công khi di chuyển ven bờ biển Oman theo hải trình mới. Mỹ cáo buộc Iran là thủ phạm, trong khi IRGC không đề cập các vụ tấn công, mà cảnh báo sẽ triển khai biện pháp kiểm soát Hormuz và chỉ đảm bảo an toàn cho tàu lưu thông dọc bờ biển Iran.
Farzan Sabet, chuyên gia về Iran tại Viện Nghiên cứu Quốc tế Geneva, Thụy Sĩ, nhận định giới lãnh đạo Iran có thể cho rằng việc thiết lập tuyến hàng hải mới ven bờ biển Oman đồng nghĩa họ nguy cơ mất dần quyền kiểm soát thực tế đối với eo biển và phải hành động.
Trong khi đó, Mỹ coi điều 5 chủ yếu nhằm bảo đảm quyền tự do lưu thông của tàu thương mại và khôi phục hoạt động hàng hải bình thường, từ đó ổn định thị trường năng lượng toàn cầu và ngăn Iran sử dụng tuyến hàng hải làm công cụ gây sức ép trong tương lai.
Phó tổng thống JD Vance tuyên bố Mỹ đã tuân thủ thỏa thuận ngừng bắn, đồng thời nhấn mạnh "bạo lực sẽ bị đáp trả bằng bạo lực".
"Sự khác biệt này giải thích vì sao Iran liên tiếp tấn công tàu thuyền và Mỹ cũng nhanh chóng đáp trả", theo Wolfgang Pusztai, chuyên gia quốc phòng tại Vienna, Áo, nói với Al Jazeera.
Ali Vaez, chuyên gia phân tích cấp cao về Iran tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG), cho rằng tranh cãi liên quan đến điều 5 phản ánh cách Washington và Tehran nhìn nhận vai trò của eo biển Hormuz trong giai đoạn hậu xung đột. Nếu các cuộc đàm phán tiếp tục, Iran xem quyền kiểm soát eo biển là công cụ hiệu quả nhất để buộc Mỹ đưa ra các nhượng bộ về trừng phạt và chương trình hạt nhân.
"Trong kịch bản tốt nhất hay xấu nhất, họ đều cần đòn bẩy này", theo ông Vaez.
Bất đồng không chỉ xuất hiện tại Hormuz. Cách diễn đạt trong bản ghi nhớ còn khiến hai bên đưa ra cách hiểu khác nhau về cơ chế ngừng bắn tại Lebanon. Văn bản không nói rõ bên nào hành động trước, cũng không xác định cụ thể cơ chế bảo đảm an ninh hay cách xử lý các cuộc tấn công xuyên biên giới.
Với Iran, bản ghi nhớ đồng nghĩa với việc Israel chấm dứt chiến dịch ở Lebanon, ngừng các cuộc tấn công nhằm vào những mục tiêu bị cho là liên quan đến Hezbollah và tôn trọng chủ quyền nước láng giềng. Nhưng với Mỹ, trọng tâm lại nằm ở việc Hezbollah phải kiềm chế hỏa lực, chấm dứt các đợt phóng rocket và không tiếp tục mở rộng xung đột sang biên giới phía bắc Israel.
Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 27/6 tỏ ra mất kiên nhẫn với Iran, cho rằng Tehran "có thể chưa bao giờ rút ra được bài học". Theo ông Trump, Mỹ có khả năng sẽ không còn "nhân nhượng", thay vào đó "buộc phải dùng biện pháp quân sự để hoàn thành công việc". "Nếu điều đó xảy ra, Cộng hòa Hồi giáo Iran sẽ không còn tồn tại nữa", ông viết.
Trong khi đó, IRGC cảnh báo việc vi phạm lệnh ngừng bắn là "trái với điều khoản đầu tiên của thỏa thuận Islamabad", nguy cơ dẫn đến đình trệ hoàn toàn mọi cuộc đàm phán đang diễn ra.
Dù căng thẳng leo thang với các đòn đáp trả qua lại, các chuyên gia đều cho rằng cả Mỹ và Iran vẫn có động lực duy trì tiến trình đàm phán, ngăn xung đột tổng lực tái diễn.
Với Mỹ, chiến sự kéo dài sẽ tiếp tục tạo sức ép lên thị trường năng lượng và làm gia tăng chiến phí. Trong khi đó, Iran có nhiều lợi ích hơn nếu được nới lỏng trừng phạt, khôi phục xuất khẩu dầu và giải phóng hàng tỷ USD tài sản bị phong tỏa.
"Quy mô của các đòn đáp trả từ phía Iran cũng như các cuộc tấn công của Mỹ cho thấy cả hai bên đều không muốn đẩy xung đột leo thang toàn diện. Vì vậy, theo tôi, vẫn còn cơ hội để đạt được một giải pháp hòa bình cho vấn đề", ông Pusztai nói.
Tuy nhiên, các chuyên gia lưu ý rằng mỗi đợt bùng phát bạo lực đều buộc các nhà đàm phán phải tập trung xử lý những tranh cãi phát sinh thay vì thúc đẩy nội dung cốt lõi như chương trình hạt nhân và lộ trình bình thường hóa quan hệ.
"Họ phải liên tục tìm cách giải quyết những câu hỏi như phải làm gì với vấn đề này, xử lý vấn đề kia ra sao. Đó không phải là dấu hiệu tích cực cho vòng đàm phán dự kiến diễn ra trong 60 ngày", theo ông Sabet.
