Các em học tập, giao tiếp, giải trí, tìm kiếm thông tin và thể hiện bản thân trên cùng một không gian.
Trong dòng chảy ấy, phim ngắn, phim có sự tham gia của trí tuệ nhân tạo (AI) đang phát triển nhanh và tốc độ phát tán rất lớn, thu hút nhiều thanh thiếu niên xem phim, trong đó có không ít bộ phim có nội dung phản cảm, có nguy cơ dẫn dắt hành vi và gây tác động xấu đến thế hệ trẻ. Việc trang bị “màng lọc” văn hóa và năng lực tự bảo vệ cho người trẻ là yêu cầu cấp thiết, cần sự vào cuộc của cộng đồng.
Nỗi lo từ phim ngắn, phim AI
Chị Nguyễn Minh Phương, ở phường Cửa Nam, Hà Nội cho biết, trước đây, không quá chú ý đến những bộ phim ngắn trên mạng xã hội. Nhưng khi thấy con xem rất nhiều, chị mới tìm hiểu và trực tiếp xem thử thì thấy trong số đó, có nhiều bộ phim nội dung khá nhảm nhí, tình tiết thiếu thực tế, thậm chí cách xây dựng nhân vật và cách ứng xử có phần lệch lạc, phản cảm. Lo lắng con xem nhiều sẽ bị “lây” cách ứng xử phản cảm trong phim, nên chị cấm con xem. Tuy nhiên, chị Minh Phương cũng thừa nhận, yêu cầu con không xem những bộ phim ngắn nữa, nhưng chị cũng không chắc con có nghe theo lời không.
“Mình không thể lúc nào cũng ngồi bên cạnh để kiểm tra con đang xem gì, mà những nội dung như thế lại xuất hiện rất dễ dàng. Tôi chỉ lo con mình, nếu xem nhiều những nội dung thiếu lành mạnh, các cháu thấy quen, rồi làm theo thì rất nguy hiểm. Chỉ mong sao những bộ phim thiếu lành mạnh như vậy không xuất hiện tràn lan trên mạng, để phụ huynh bớt lo”, chị Minh Phương chia sẻ.
Đồng quan điểm, chị Nguyễn Lan Anh, phường Hai Bà Trưng (Hà Nội) chia sẻ, chị có xem một số phim ngắn, phim AI của Trung Quốc trên mạng xã hội, chị thấy nhiều phim ngắn AI có nội dung độc hại, làm xáo trộn nhận thức và giá trị cuộc sống, khiến cho giới trẻ suy nghĩ lệch lạc. “Tôi nghĩ cấm thì sẽ khó, vì đó là xu hướng của giới trẻ hiện nay, nhưng với tư cách là một phụ huynh, nếu con tôi ở tuổi teen, tôi chắc chắn sẽ hạn chế con xem phim ngắn, phim AI”, chị Lan Anh bày tỏ.
Trên thực tế, nhiều phụ huynh cũng bày tỏ sự băn khoăn, lo lắng trước sự xuất hiện tràn lan của các bộ phim ngắn, phim AI hiện nay, đặc biệt là trong bối cảnh môi trường số đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống thanh thiếu niên.
Trao đổi về vấn đề này, Tiến sĩ Đặng Vũ Cảnh Linh, Phó viện trưởng Viện Đào tạo Bồi dưỡng cán bộ và Nghiên cứu Khoa học - Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam phân tích, ở độ tuổi thanh thiếu niên, các em thường tò mò, thích khám phá cái mới, qua đó khẳng định bản thân và hòa nhập với những xu hướng của bạn bè, xã hội, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ và truyền thông. AI đang phát triển nhanh, cho phép tạo ra những hình ảnh, câu chuyện khác lạ, bắt mắt một cách dễ dàng. Những sản phẩm ấy có sức hấp dẫn lớn, nhất là khi được thiết kế để liên tục khơi gợi tò mò, kích thích cảm xúc và giữ chân người xem.
Ông Đặng Vũ Cảnh Linh cho rằng, khám phá cái mới là nhu cầu tự nhiên, chính đáng, đồng thời là lợi thế của tuổi trẻ. Tuy nhiên, sự mới lạ không tự bảo đảm cho giá trị của một sản phẩm văn hóa. Nếu tham gia mạng xã hội chỉ vì tò mò, chạy theo xu hướng mà thiếu chọn lọc, người xem dễ tiếp nhận cả những sản phẩm vô bổ, độc hại. Điều đáng lo là khi coi tất cả những gì mình xem chỉ là giải trí vô hại, các em có thể mất đi sự cảnh giác trước những nội dung đang từng ngày tác động đến suy nghĩ, cảm xúc và cách ứng xử của mình. Đặc biệt, nếu thường xuyên đắm mình trong những câu chuyện đổi đời dễ dàng, hưởng thụ không cần nỗ lực, người xem có nguy cơ xa rời thực tế, nuôi dưỡng những kỳ vọng viển vông và thiếu kiên nhẫn với cuộc sống của chính mình. Từ chỗ xem để thư giãn, một số bạn trẻ dần lấy những ảo tưởng trên màn hình làm thước đo cho đời sống thực…
Theo số liệu Điều tra thường niên về thanh niên Việt Nam năm 2025, do Viện Đào tạo, Bồi dưỡng cán bộ và Nghiên cứu khoa học, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thực hiện, có tới 52,7% thanh niên sử dụng mạng xã hội từ 4 giờ trở lên mỗi ngày; 8,8% sử dụng từ 8 giờ trở lên mỗi ngày. Mạng xã hội được sử dụng cho nhiều mục đích, trong đó giải trí chiếm 67,3%, cập nhật tin tức 53,3%, giao tiếp và kết bạn 52,4%, học tập và tìm kiếm thông tin 49,5%.
Các chuyên gia cho rằng, những con số thống kê trên cho thấy, môi trường số đã trở thành một phần quan trọng trong việc học, làm việc, giao tiếp và giải trí của giới trẻ, nên việc ngăn cấm là không thực tế. Điều quan trọng và cần thiết hiện nay là làm sao để người sử dụng, đặc biệt là giới trẻ biết mình đang xem gì, vì sao mình xem và lúc nào nên dừng lại.
Xây dựng “màng lọc” để bảo vệ thế hệ trẻ
Theo các chuyên gia, thế hệ trẻ hiện nay, đặc biệt là các thanh, thiếu niên là nhóm lứa tuổi tiếp cận công nghệ nhanh, sử dụng mạng xã hội linh hoạt và thường đi đầu trong việc thử nghiệm những hình thức mới. Tuy nhiên, đây cũng là nhóm dễ bị tác động bởi môi trường nội dung số, do chưa có nhiều kinh nghiệm sống và năng lực tự bảo vệ còn yếu, điều này đặt ra những thách thức không nhỏ, đòi hỏi sự chung tay, vào cuộc của xã hội.
Tiến sĩ Đặng Vũ Cảnh Linh chia sẻ, việc liên tục dung nạp các bộ phim AI với hình ảnh bắt mắt nhưng kịch bản giật gân, phi logic sẽ tác động đến “cảm xúc thẩm mỹ” của công chúng và để lại những hệ luỵ không nhỏ. Cảm xúc thẩm mỹ được hình thành và bồi dưỡng qua đời sống, giáo dục và nghệ thuật, tác phẩm có giá trị cần hướng tới chân, thiện, mỹ, nghĩa là phản ánh chân thực đời sống và con người, nuôi dưỡng điều tốt, đấu tranh với cái xấu và giúp công chúng cảm nhận cái đẹp. Ngược lại, nếu thường xuyên chỉ tiếp nhận những màn gây sốc, khoe giàu, trả đũa hoặc kích thích bản năng, người xem dễ quen tìm cảm giác mạnh và thiếu kiên nhẫn với những giá trị tinh tế, bình dị.
Giải trí cũng là quá trình tiếp nhận văn hóa, góp phần định hình cách suy nghĩ về cuộc sống và đối xử với người khác. Những nội dung được tiếp nhận hằng ngày có thể dần trở thành điều quen thuộc, được chấp nhận, thậm chí được lấy làm hình mẫu mà người xem không nhận ra. Ảnh hưởng ấy có thể đi vào quan hệ gia đình, cách ứng xử trong cộng đồng và những lựa chọn của mỗi người, những giá trị văn hóa chung cũng bị ảnh hưởng theo hướng tiêu cực.
Trong dòng chảy ấy, nhà trường, gia đình và cộng đồng cần trang bị những “màng lọc” tư duy phản biện để người dùng ở mọi lứa tuổi nhận diện và ngắt kết nối đúng lúc. Tiến sĩ Đặng Vũ Cảnh Linh cho rằng, thanh thiếu niên có lợi thế tiếp cận nhanh, sử dụng linh hoạt và thường đi đầu trong ứng dụng mới, nhưng lợi thế ấy không khiến các em miễn nhiễm với rủi ro. Thực tế cho thấy thanh thiếu niên cũng có thể trở thành nạn nhân của những rủi ro trên mạng, chịu tổn thương về sức khỏe, tâm lý và các mối quan hệ. Những ảnh hưởng ấy còn có thể làm giảm khả năng tập trung, kết quả học tập, lao động và sự tham gia vào các hoạt động tích cực ngoài đời sống.
Theo ông Đặng Vũ Cảnh Linh, năng lực tự bảo vệ của thanh thiếu niên phải thể hiện ở khả năng nhận diện, đánh giá nguy cơ, biết phòng ngừa và hành động đúng lúc trên mạng. Vì vậy, mỗi công dân số cần xây dựng “màng lọc” từ chính cách tiếp nhận và ứng xử trên mạng thông minh. Trước một nội dung, cần biết hỏi nguồn từ đâu, có đáng tin không, đang cổ vũ điều gì và việc mình chia sẻ sẽ ảnh hưởng đến ai. Đặc biệt, cần phân biệt điều hấp dẫn trên màn hình với điều có thể chấp nhận hay học được, ứng dụng được trong đời sống.
Thanh niên thông thái trong thời đại số cũng cần biết “ngắt kết nối” như một thói quen cần thiết. Đặt giới hạn thời gian, dừng khi việc xem lấn vào giấc ngủ, học tập, công việc hoặc khiến mình liên tục bực bội, bất an. Gia đình, nhà trường và cộng đồng cần đồng hành, giúp thanh thiếu niên sử dụng công nghệ có ích, nhận diện nội dung phản văn hóa và tránh lối sống quá lệ thuộc vào thế giới ảo. Việc giáo dục nên bắt đầu từ sự đồng hành trong những tình huống cụ thể, đi cùng sự nêu gương của người lớn và những hoạt động văn hóa, thể thao, giao tiếp tích cực ngoài đời. Cần sớm nhận ra những dấu hiệu tiêu cực của thanh thiếu niên do những tác động mặt trái của các sản phẩm trên mạng hay do dùng mạng quá nhiều để tư vấn, phân tích kịp thời thay vì việc trách mắng hoặc cấm đoán.
Ở góc độ quản lý, các chuyên gia cho rằng, cần đề cao và thực thi trách nhiệm của các nền tảng số, người sáng tạo nội dung và người có ảnh hưởng đối với những sản phẩm họ phát tán, quảng bá. Cần quan tâm đến việc định hướng người sáng tạo trẻ trong việc sáng tạo ra những sản phẩm có giá trị. Các cơ sở đào tạo, tổ chức nghề nghiệp và thiết chế văn hóa có thể hỗ trợ người trẻ nâng cao chất lượng kịch bản, xây dựng nhân vật có chiều sâu, khai thác những vấn đề gần gũi với đời sống và tạo ra sản phẩm có giá trị xã hội.
Cơ quan quản lý cũng cần có biện pháp hạn chế việc kiếm lợi từ nội dung lệch lạc, phản văn hóa; khuyến khích những bộ phim ngắn có nội dung hấp dẫn... Khi các sản phẩm có giá trị được tạo điều kiện tiếp cận công chúng và có cơ hội tạo nguồn thu chính đáng, thị trường nội dung số sẽ có thêm động lực phát triển theo hướng lành mạnh.
