Giữa mênh mông sóng nước, ranh giới giữa bình yên và bất trắc đôi khi chỉ cách nhau một con sóng. Bởi vậy, với người đi biển, mỗi chuyến vươn khơi không chỉ là hành trình mưu sinh mà còn mang theo những lời cầu mong bình an.
Trước mỗi chuyến vươn khơi, sau khi chuẩn bị đầy đủ ngư cụ, nhiên liệu và lương thực, ông Ngô Quang Hùng ở thôn Giang Hà, xã Lộc Hà lại dành thời gian đến ngôi đền ven biển để dâng hương. Với nhiều ngư dân nơi đây, nghi thức ấy đã trở thành một phần không thể thiếu trước lúc rời bến, như cách gửi gắm niềm tin và cầu mong một hành trình thuận hòa giữa biển khơi.
Ông Ngô Quang Hùng chia sẻ: “Người đi biển quanh năm sống nhờ biển, luôn mang trong mình sự kính trọng với biển. Trước mỗi chuyến ra khơi, chúng tôi thường đến đền thắp hương để cầu mong bình yên và thêm vững tâm trước hành trình dài ngoài khơi xa. Có những chuyến biển kéo dài nhiều ngày nên ai cũng mong trời yên biển lặng, đánh bắt thuận lợi và quan trọng nhất là mọi người đều trở về an toàn với gia đình.”
Ở vùng đất đầu sóng ngọn gió như cửa biển Lộc Hà, biển từ bao đời vừa là nguồn sống, vừa là nơi ẩn chứa những bất trắc khôn lường. Biển mang đến nguồn lợi thủy sản nuôi sống bao thế hệ ngư dân, nhưng cũng có thể bất ngờ nổi dông, dâng sóng dữ, đẩy con người vào hiểm nguy. Khi con người chưa thể lý giải hết sức mạnh của thiên nhiên, những tín ngưỡng dân gian cũng dần hình thành như một cách để cư dân miền biển gửi gắm niềm tin và cầu mong bình an trước biển cả.
Từ đó, nhiều đền, miếu ven biển được dựng lên, trở thành điểm tựa tinh thần của cư dân làng chài. Nằm ở thôn Xuân Phượng, xã Lộc Hà, đền Đông Phương đã hiện diện bên cửa biển hơn hai thế kỷ, gắn bó với đời sống tâm linh của bao thế hệ ngư dân địa phương. Ngôi đền không chỉ lưu giữ những giá trị văn hóa, lịch sử mà còn là nơi người dân tìm về trước mỗi chuyến vươn khơi, gửi gắm ước mong biển lặng, ghe đầy.
Trong tâm thức người dân, huyền tích đức thánh đền Đông Phương giao chiến với thần Giao Long giữa vùng Cửa Sót không đơn thuần là một câu chuyện dân gian, mà còn phản ánh khát vọng chinh phục biển cả, cầu mong trời yên biển lặng để những hành trình mưu sinh giữa trùng khơi được bình an.
Cứ vào những ngày sóc, vọng hằng tháng, nhiều người dân thôn Yên Điềm, xã Lộc Hà lại tìm về đền thờ Sát Hải Đại Vương để thắp nén hương thành kính, cầu mong bình an cho mỗi chuyến vươn khơi. Theo sử sách, Sát Hải Đại Vương là danh tướng thủy quân lỗi lạc thời nhà Trần, nổi tiếng với tài bơi lội, lặn biển và lập nhiều chiến công trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông.
Sau khi qua đời, ông được các triều đại sắc phong là phúc thần, trở thành vị thần cai quản biển cả trong tâm thức cư dân vùng duyên hải. Với người dân nơi đây, ông không chỉ là nhân vật lịch sử, mà còn là điểm tựa tâm linh thiêng liêng, nơi họ gửi gắm niềm tin trước mỗi chuyến ra khơi, với ước mong biển lặng, cá đầy khoang, người người trở về bình an.
Trong đời sống cư dân miền biển, ngoài những vị thần gắn với huyền tích dân gian, còn có một “vị thần” rất gần gũi với ngư dân, đó là cá Ông. Tín ngưỡng thờ cá Ông được hình thành từ chính những câu chuyện về những lần ngư dân gặp nạn giữa biển khơi được cá voi cứu giúp, đưa vào bờ an toàn. Với người dân làng biển, cá Ông được xem như vị thần hộ mệnh của người đi biển. Vì thế, khi cá Ông dạt vào bờ, ngư dân đều tổ chức lễ an táng chu đáo và lập miếu thờ như một sự tri ân. Trước mỗi chuyến ra khơi, nhiều người vẫn giữ thói quen thắp hương cầu mong chuyến biển thuận lợi, tôm cá đầy khoang.
Không chỉ hiện diện trong đời sống thường ngày, tín ngưỡng thờ thần biển còn được thể hiện rõ nét qua các lễ hội truyền thống của cư dân vùng cửa biển Lộc Hà. Hằng năm, từ mùng 1 đến mùng 3 tháng 5 âm lịch, lễ hội Chiêu Trưng Đại Vương Lê Khôi lại được tổ chức với nhiều nghi lễ truyền thống. Khi tiếng trống lễ hội vang lên, đông đảo người dân và du khách lại tìm về các đền, miếu ven biển để dâng hương, tham gia các hoạt động văn hóa cộng đồng.
Dưới chân núi Nam Giới, tập tục thờ thần biển vẫn luôn được người dân Lộc Hà gìn giữ, phát huy.
Từ lễ hội Chiêu Trưng Đại Vương Lê Khôi đến những lễ cầu ngư nơi làng biển, tất cả không chỉ phản ánh đời sống tâm linh phong phú của cư dân miền biển mà còn góp phần gắn kết cộng đồng, lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Trong không gian lễ hội, những câu chuyện về biển cả, về tiền nhân khai phá và giữ biển vẫn tiếp tục được nhắc nhớ, trao truyền. Đó cũng là cách cư dân miền biển gìn giữ bản sắc văn hóa của mình giữa nhịp sống hôm nay.
Bà Phan Thư Hiền - nguyên Phó Giám đốc Sở VH-TT&DL Hà Tĩnh cho rằng: "Tín ngưỡng thờ thần biển là một hình thức sinh hoạt văn hóa đặc trưng, tồn tại bền vững trong đời sống cư dân ven biển. Biển không chỉ tạo sinh kế mà còn hình thành nên đời sống tinh thần rất riêng cho cư dân miền biển. Thông qua các lễ hội truyền thống, đặc biệt là lễ hội cầu ngư, cộng đồng được gắn kết bền chặt hơn, cùng hỗ trợ nhau trong sản xuất, phát triển kinh tế và giữ gìn bản sắc văn hóa.”
Hiện nay, xã Lộc Hà có 31 di tích các cấp, phản ánh đời sống văn hóa phong phú của cư dân miền biển qua nhiều thế hệ. Không chỉ mưu sinh từ biển cả, người dân nơi đây còn gìn giữ những giá trị văn hóa tâm linh bền chặt được hình thành giữa sóng gió trùng khơi. Trong bối cảnh kinh tế biển tiếp tục phát triển, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống càng trở nên cần thiết. Bởi đó không chỉ là cách gìn giữ bản sắc cha ông mà còn góp phần phát triển du lịch văn hóa, giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ và tạo thêm động lực cho sự phát triển bền vững của địa phương.
Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, những tín ngưỡng thờ thần biển ở Lộc Hà vẫn hiện diện như một phần không thể tách rời trong đời sống cư dân miền biển. Qua bao lớp sóng, qua những chuyến biển nối dài, niềm tin ấy vẫn được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.